jpekker

Voor de publiciteit van Michael Haneke’s meesterwerk Amour zijn slechts twee stills beschikbaar. Op beide is te zien hoe Georges (gespeeld door Jean-Louis Trintignant) teder het hoofd vastpakt van zijn echtgenote Anne (gespeeld door Emmanuelle Riva). Maar op de ene still is Georges van voren te zien, en op de ander Anne. Shot en tegenshot.

In Frankrijk werd van beide stills een poster gemaakt, dus een met Georges frontaal en een met Anne frontaal. Het is een goede keuze; zij zijn sámen de hoofdrolspelers van het ontroerende drama. De Nederlandse distributeur maakte maar één poster, met uitsnedes van beide stills erop. Kort voor de release hing er echter een nieuwe poster in de abri’s waarop shot en tegenshot tot één beeld zijn versmolten. Dat ziet er een tikje vreemd uit…

“Als het zou gaan over een jong stel met een kindje dat kanker krijgt, dan zou je het kunnen afschuiven op het wrede lot. Heel treurig, natuurlijk, maar de kans dat jou iets soortgelijks overkomt is klein, dus je kunt het betrekkelijk eenvoudig van je af laten glijden. Bij ouderdom kan dat niet; daar krijgt iedereen mee te maken. Onherroepelijk. Als je een bepaalde leeftijd bereikt, is het onvermijdelijk dat je wordt geconfronteerd met het lijden van mensen van wie je houdt. Van vrienden, van je ouders of als je wat jonger bent je grootouders. Het komt eigenlijk maar zelden voor dat mensen níet lijden door het lijden van hun geliefden.”

De Oostenrijkse meesterregisseur Michael Haneke, 70 inmiddels, kijkt het cirkeltje journalisten rond. Dan, na een korte stilte: “Dáár gaat de film wat mij betreft over. Daarom toon ik aan het begin het dode lichaam van Anna. Het gaat er niet om of ze al dan niet dood gaat, het gaat erom hoe je omgaat met het lijden van iemand van wie je zielsveel houdt. Dat is een uitermate pijnlijke ervaring, want je staat volkomen machteloos. Dát gevoel, die ervaring was het begin van dit project: een klein, persoonlijk verhaal. Ik wil niets over de samenleving zeggen. Ik schrijf geen scripts om iets aan de kaak te stellen of te beweren.”

Haneke, die furore maakte met indringende, zeg maar gerust wrede films als Funny Games (1997), La pianiste (2001), Caché (2005) en Das weisse Band (2009), maakte met Amour een even sober als aangrijpend drama over Anna en Georges, twee gepensioneerde Parijse muziekleraren. Als Anna wordt getroffen door een hersenbloeding neemt haar echtgenoot Georges de zorg voor haar op zich. Tot het bittere einde. “Nee, het is voor mij geen doel op zich om de duimschroeven aan te draaien, om mijn publiek te laten lijden. Maar kunst verdient wat mij betreft alleen die naam als het publiek wordt uitgedaagd. Film moet uitdagend en zwaar zijn. Want kunst gaat over ons dagelijks leven en het dagelijks leven is nu eenmaal uitdagend en zwaar.”

Daags na de wereldpremière op het filmfestival van Cannes, waar Amour op de slotdag werd bekroond met de Gouden Palm, de prijs voor de beste film, gaf Haneke – zilvergrijze haren en dito baardje, zwart pak, zwarte coltrui en zwarte schoenen – een aantal groepsinterviews. Goedgeluimd en voor zijn doen opmerkelijk spraakzaam. Ook de vraag van een Amerikaanse journaliste, of hij zijn film niet beter Murder had kunnen noemen en hoe hij dacht over euthanasie, bracht hem niet van zijn stuk.

“Ik vind het prima als er door mijn film een debat op gang komt over euthanasie. Niks liever dan dat, maar het was niet de insteek. Men mag ook niet van mij verwachten dat ik me met wat losse statements in dat complexe debat ga mengen. Mijn film is mijn bijdrage, en opdat iedereen ervan kan denken en vinden wat hij zelf wil, zal ik me ook niet aan duiding van mijn film wagen.”

De grandioze hoofdrollen in Amour worden gespeeld door de 81-jarige Jean-Louis Trintignant en de 85-jarige Emmanuelle Riva. “De acteurs waren cruciaal. Ik heb het script speciaal voor hen geschreven, zoals ik Caché heb geschreven voor Daniel Auteuil en La pianiste voor Isabelle Huppert. Dat vind ik een fijne manier van werken, omdat je zo gebruik kunt maken van de sterke kanten van een acteur. Zonder Jean-Louis en Emmanuelle had ik de film niet gemaakt. Ik zou geen andere acteur kunnen bedenken met een zelfde warmte en menselijkheid als Jean-Louis. Emmanuelle bewonder ik al zo’n vijftig jaar, sinds Hiroshima mon amour. Toen het script klaar was, heb ik haar gevraagd of ze langs wilde komen. Het was direct duidelijk dat ze geknipt was voor de rol en dat ze een geweldig paar zouden vormen.”

Het koppel is, zoals zo vaak bij Haneke, afkomstig uit de bourgeoisie, de gegoede bovenlaag. “Dat milieu ken ik nu eenmaal het beste. Ik kom zelf uit zo’n milieu en vind het gemakkelijker om te schrijven over zaken en mensen waarvan ik wat weet. Daarbij komt dat ik geen sociaal drama wilde maken. Als ze straatarm waren geweest, zou het publiek kunnen denken: als ze rijker waren was het anders gelopen, dan was het probleem nooit zo groot geweest. Dat wilde ik per se voorkomen. Want dat is niet het geval. Sociale intelligentie speelt ook geen rol. Dat soort pseudo-oplossingen en -verklaringen wilde ik op voorhand elimineren.”

Het verhaal is niet gebaseerd op zijn eigen ouders, benadrukt Haneke, hun Weense appartement stond wél model. “Bij het schrijven is het handig om een concrete ruimte voor ogen te hebben, zodat je weet wat de afstand is tussen de verschillende vertrekken. Dat heeft namelijk consequenties voor het verhaal, hoe lang het duurt om bijvoorbeeld van de keuken naar het toilet te lopen. Daarom is de lay-out gemodelleerd naar het appartement van mijn ouders. Het is precies zoals ik het had beschreven nagebouwd in een studio in Parijs. Omdat het een Franse film is hebben we alleen de inrichting een beetje aangepast, Frans in plaats van Biedermeier… Aan de muren wilde ik graag vreedzame landschappen, zonder mensen erop, uit de 18^e en 19^e eeuw. Mijn art director heeft me vervolgens schilderijen laten zien van een aantal Scandinavische schilders. Die vond ik erg geschikt, maar ze bleken niet haalbaar omdat ze in musea hangen en veel te duur waren. Gelukkig hebben we geschikte, veel goedkopere alternatieven gevonden.”

Op de openingsscène na speelt de gehele film zich af in het appartement van Anna en Georges. “Ik zocht naar een geschikte formele benadering en dacht al snel dat de klassieke drie-eenheid van tijd, plaats en handeling het thema recht zou doen.”

Dat die strakke vorm gemakkelijk voor koud en klinisch kan worden gehouden, neemt Haneke voor kennisgeving aan. “Dat is vervelend.” Hij frunnikt even aan zijn baardje, en vervolgt dan. “Dat is het gevolg van het feit dat alles en iedereen zo nodig in hokjes moet worden gestopt. Ook iedere regisseur krijgt een etiket opgeplakt: zij is gespecialiseerd in dansfilms, hij maakt koude en klinische films. Wat kan ik daar nu tegen doen? Ik probeer telkens weer een andere film te maken; ik hoop dat ik mijn publiek keer op keer blijf verrassen.”

Amour van Michael Haneke draait nu in de Nederlandse bioscopen.

Michael Haneke heeft zondagavond in Cannes de Gouden Palm gewonnen met zijn aangrijpende, tedere en humane drama Amour. “Je suis très heureux”, zei de 70-jarige Oostenrijkse regisseur, die de prestigieuze prijs drie jaar geleden ook al had gewonnen met Das weisse Band. “Ik wil graag festivaldirecteur Thierry Frémaux bedanken, die me opnieuw de kans heeft gegeven aan deze prestigieuze competitie mee te doen. Ik dank mijn vrouw en alle fondsen die deze film mogelijk hebben gemaakt. Maar bovenal gaat mijn dank uit naar mijn geniale acteurs, Jean-Louis Trintignant en Emmanuelle Riva: het is hún film.” Het drietal ontving een staande ovatie.

De 81-jarige Trintignant en de 85-jarige Riva spelen twee gepensioneerde muziekleraren. Zij wordt getroffen door een hersenbloeding, hij neemt de zorg voor haar op zich. Tot het bittere einde, in een sobere film die zich bijna in zijn geheel in het Parijse appartement van het koppel afspeelt. Trintignant en Riva zijn beiden groots; dan weer kwetsbaar, dan weer bokkig, maar altijd invoelbaar.

Amour was de grote favoriet onder de critici; het drama voerde de poll aan onder internationale filmcritici in het vakblad Screen International (met een gemiddelde van 3,3 op een schaal van 0 tot 4) en die van de Frans critici, die dagelijks hun mening gaven in Le film français. Distributeur Cinéart brengt de film dit najaar uit in de Nederlandse bioscopen.

Er dongen 22 films mee naar de Gouden Palm; de jury stond deze editie onder leiding van de Italiaanse acteur en regisseur Nanni Moretti, die vooraf had laten weten dat hij op zoek zou gaan naar films die hem “verrassen”. Toch gingen ook alle andere prijzen naar oude bekenden. De Grote Prijs, de op een na belangrijkste prijs van het festival, schonk Moretti cum suis tot veler bevreemding aan de niet al te scherpe satire Reality van zijn landgenoot Matteo Garrone (die in 2008 dezelfde prijs won met het veel geslaagdere Gomorrah), waarin een Napolitaanse visverkoper de realiteit uit het oog verliest bij zijn pogingen om deel te nemen aan Grande Fratello, de Italiaanse pendant van Big Brother. De Juryprijs, zeg maar de bronzen medaille, ging naar The Angels’ Share van de Brit Ken Loach, een goedgemutste kruising tussen een heistfilm en een sociaal drama. Het was de 11e keer dat Loach meedong naar de Gouden Palm, een record; in 2006 won hij de prijs met The Wind That Shakes the Barley.

De Mexicaan Carlos Reygadas (in 2007 winnaar van de Juryprijs met Stellet Licht) won zeer verrassend de prijs voor de beste regie met het weggehoonde Post Tenebras Lux, een zeer persoonlijke, ruige en associatieve verhandeling waarin existentiële gesprekken worden afgewisseld met in de computer gemaakte beelden van een vuurrode, zich als de Pink Panther voortbewegende duivel. De Roemeen Cristian Mungiu (die in 2007 de Gouden Palm won met 4 maanden, 3 weken en 2 dagen) kreeg de prijs voor het beste scenario voor Beyond the Hills.

De beide hoofdrolspeelster in dit zeer nauwgezette drama over liefde, opoffering, trouw en volharding, Cosmina Stratan en Cristina Flutur, deelden de onderscheiding voor beste actrice. De Deen Mads Mikkelsen, nog het bekendst als schurk in de James Bond-film Casino Royale, werd al even terecht bekroond als beste acteur. In The Hunt van Thomas Vinterberg speelt hij een kleuterleider wiens leven van het ene op het andere moment in een nachtmerrie verandert als hij wordt beschuldigd van seksueel misbruik.

De federatie van filmjournalisten bekroonde het net als Post Tenebras Lux met een bijdrage van het Filmfonds tot stand gekomen oorlogsdrama In the Fog van de Oekraïner Sergei Loznitsa en Beasts of the Southern Wild van de pas 29-jarige Amerikaan Benh Zeitlin. Het fantasierijke Beasts of the Southern Wild, opgenomen in de tweede, alternatieve competitie Un certain regard, won tevens de Gouden Camera, de prijs voor het beste debuut. Het was de enige officiële prijs die deze editie naar Amerika ging.

“Cannes is het enige festival in de wereld dat staat voor de kleine, pure, persoonlijke cinema en tegelijkertijd omgeven is door een enorme glamour. Daarom is het zo’n belangrijke plek, daarom ben ik zo trots dat ik hier terug ben! Of mijn film nu de Gouden Palm wint of niet, onze missie is nu al geslaagd.”

De Deense regisseur Thomas Vinterberg had het belang van het festival van Cannes niet beter kunnen verwoorden. Cannes is een veilige haven voor de hoge kunst. Tegelijkertijd staat een presentatie in Cannes garant voor massale media-aandacht; tijdens het festival lopen er ruim 4000 journalisten rond, uit alle hoeken van de wereld.

Dus komt Sean Penn met een Postbus 51-achtig filmpje naar Cannes om geld in te zamelen voor Haïti. “Een filmfestival draait niet alleen om films.” En dus staat er voor het festivalpaleis een verlegen lachende jongen met flyers en een bak dvd’s. Om zijn nek hangt een sandwichbord met de tekst: “I came from Japan. I want to be a film director. Please watch my dvd. Take free.”

Film en werkelijkheid lopen naadloos door elkaar heen: schaars geklede, paars gebodypainte jongens en meisjes zijn niet weggelopen uit een nieuwe science fictionfilm, maar blijken aandacht te vragen voor de Raëliaanse Beweging. De zwarte panter die in een kooi over de Boulevard de la Croisette wordt gereden, hoort niet bij een Predetors-sequel, maar is een promotiestunt van de frisdrankfabrikant Schweppes.

In een suite van het Majestic Hotel steken vertegenwoordigers van Europese filmhuizen de koppen bij elkaar. Op de enorme filmmarkt wordt geprobeerd om producties te slijten als Porn in the Hood (drie werkloze jongemannen uit de banlieues van Parijs proberen door te breken in de porno-industrie) en The Return of the Moonwalker (“Just when you thought ‘This is it’: he’s back”, luidt de gevatte pay-off).

Alles en iedereen die er toe doet of er toe wil doen, loopt rond in Cannes. Antoinette Beumer probeert er Jackie te verkopen, producent Bero Beijer zoekt een sales agent voor zijn nieuwste project Land, producent René Mioch doet goede zaken met de Paul Verhoeven-film Tricked.  “De film heeft een enorme potentie op de internationale markt”, aldus Mioch.

Ondertussen vergapen de dagjesmensen zich rond de rode loper aan Hollywood-sterren als Shia LaBeouf, Guy Pearce en Jessica Chastain (Lawless), aan de Deense James Bond-schurk Mads Mikkelsen (The Hunt), en aan Franse grootheden als Jean-Louis Trintignant en Emmanuelle Riva.

De 81-jarige Trintignant en de 85-jarige Riva spelen twee gepensioneerde muziekleraren in Michael Haneke’s Amour. Zij wordt getroffen door een hersenbloeding, hij gaat voor haar zorgen. Tot het bittere einde, in een sobere film die zich bijna in zijn geheel in het Parijse appartement van het koppel afspeelt. Trintignant en Riva zijn beiden groots; dan weer uiterst kwetsbaar, dan weer bokkig, maar altijd invoelbaar. Het maakt Amour tot een aangrijpend, teder en humaan drama – terwijl de Oostenrijkse regisseur toch als misantroop te boek staat.

Ook in het vergelijkbaar nauwgezette Beyond the Hills van de Roemeen Cristian Mungiu draait het om liefde, opoffering, trouw en volharding. Alina en Voichita groeiden samen op in een weeshuis. Alina is daarna naar Duitsland vertrokken, Voichita is het klooster in gegaan. Dan keert Alina terug; zij wil Voichita’s liefde. Voichita wil dat Alina God in haar hart sluit.

Mungiu won in 2007 de Gouden Palm met 4 maanden, 3 weken en 2 dagen. “Het is niet zo dat mijn leven van het ene op het andere moment compleet veranderde. Vooral omdat ik niet wilde dat het veranderde. Ik heb nog hetzelfde kantoor, rijd nog in dezelfde auto en draai nog steeds zo af en toe een commercial”, aldus Mungiu. “Maar de Gouden Palm maakte het wel een stuk makkelijker om geld te vinden voor deze film. En ik heb een tijdje eerste klas gevlogen.”

Thomas Vinterberg werd in 1998 in Cannes bekroond met de Speciale Juryprijs voor Festen, vervolgens maakte hij films als It’s all about love (2003) en Submarino (2010), die op veel minder bijval konden rekenen. Waar hij al die jaren was, wilde een journaliste in Cannes weten. “Ik was er al die tijd. Jullie waren er niet”, antwoordde de filmmaker.

In The Hunt verandert het leven van een Brave Hendrik (Mikkelsen) van het ene op het andere moment in een nachtmerrie als hij wordt beschuldigd van seksueel misbruik. Het idee is al jaren oud. Na het enorme succes van Festen werden hem talloze suggesties voor films aan de hand gedaan. Zo stuurde een psychiater hem een omvangrijk dossier, met het dringende verzoek of hij eens een film wilde maken waarin ‘de andere’ kant van misbruik wordt belicht. De spullen belandden op een plank. Acht jaar later vond hij het dossier terug toen hij zijn kantoor opruimde. “Toen ik het las, was ik diep onder de indruk. Ik voelde direct dat ik deze film moést maken.”

“Ik was al langere tijd op zoek naar een geschikt onderwerp voor mijn speelfilmdebuut, en ik besprak mijn ideeën met vrienden en collega’s uit de filmbranche. Ik heb het meest verontrustende en controversiële eruit gekozen.”

Op het afgelopen festival van Cannes ging Michael van de Oostenrijker Markus Schleinzer in wereldpremière, een spraakmakende, beklemmende variatie op de geruchtmakende Natascha Kampusch-zaak, over de op het eerste gezicht doodnormale kantoorklerk Michael, die een jongen van tien in zijn kelder vasthoudt.

Michael is Schleinzer debuutfilm; eerder werkte hij als casting director, onder meer voor televisieseries als Kommissar Rex en Tatort en films als Lourdes, Hundstage, La pianiste en Das weisse Band van gerenommeerde landgenoten als Jessica Hausner, Ulrich Seidl en Michael Haneke.

Het was laatstgenoemde die hem het beslissende duwtje gaf om te gaan regisseren. “Ik droomde er altijd al van, maar het heeft me veel tijd gekost. Michael heeft enorm lopen pushen. Waarom? Het zal de manier zijn waarop ik met de kinderen omging op de set van Das weisse Band. Ik had talent, zei hij, en het moest er nu maar eens van komen.”

Toen hij het onderwerp eenmaal had, schreef Schleinzer in vijf dagen een scenario. Daarbij was het hem van meet af aan duidelijk dat hij het verhaal niet vanuit het perspectief van het slachtoffer wilde laten zien, maar vanuit de dader. “Dat vind ik veel interessanter. Ik wilde zorgvuldig, behoedzaam en zonder effectbejag laten zien dat er een soort klinische helderheid en logica in hun handelen zit.”

De moeilijkste opgave was het vinden van een geschikt ‘slachtoffer’. Schleinzer zag 700 jongens (“Dat valt eigenlijk nog mee; voor Das weisse Band hebben we 7000 kinderen bekeken”) voordat zijn keuze viel op David Rauchenberger. “Het moest een gewoon, leuk kind zijn. Ik wilde geen jongen die het slachtofferschap al in zich draagt; die getekend is door een scheiding of een andere tragedie. Ik kon geen film maken over misbruik door zelf een kind te misbruiken. Geen bestaande pijn exploiteren. Het klinkt misschien vreemd, maar ik wilde dat de opnamen een goede ervaring voor hem zouden zijn.”

In dat proces waren de ouders van Davids zeer belangrijk, aldus Schleinzer. “Het zijn geen ouders die alles aan de kant hebben gezet opdat hun kind maar beroemd wordt; ze wisten precies waar het om ging. Ik ben volstrekt open geweest, tegen hen en tegen David. Ik heb het hele script met hem doorgenomen en precies uitgelegd wat hij moest doen en wat er te zien zou zijn. Dat kon heel goed. Zijn generatie is een stuk wereldwijzer dan de mijne, omdat er op school en thuis over pedofilie wordt gesproken.”

Hij heeft veel van Haneke opgestoken, maar de filmtitel is géén eerbetoon aan zijn leermeester, aldus Schleinzer. “Het is gewoon een veel voorkomende naam onder mannen van een jaar of vijendertig. Op de set liepen er ook vier of vijf Michaels rond. Het is de perfecte naam voor een onzichtbare man. Bovendien vind ik de Hebreeuwse betekenis interessant: ‘Wie is als God?’. Michael opereert zelf ook als god: hij creëert zijn eigen kleine wereld, waarin zijn regels gelden. Haneke vond de titel overigens maar niks. Niet omdat het zijn voornaam is, maar omdat je volgens hem geen film verkoopt met persoonsnamen. Ik heb het toch maar zo gelaten; ik kon geen betere omschrijving vinden.”

Buiten de titel was Haneke zeer enthousiast over Michael (“Hij vind het een meesterwerk”), de reacties in zijn thuisland Oostenrijk waren sowieso zeer positief. “Misschien is de ontvankelijkheid wat groter omdat Oostenrijk recent een aantal van dergelijke tragische gevallen heeft gekend. Aan de andere kant: dit soort vreselijke dingen gebeurt overal. In Amerika, in België en ook in Nederland. En de ongemakkelijke waarheid is dat er geen eenduidige oplossing voor is.”

Michael van Markus Schleinzer draait in de filmtheaters.

‘Ik weet niet zeker of het verhaal dat ik jullie vertellen wil in alle details overeenstemt met de waarheid, maar toch geloof ik dat ik het relaas van de eigenaardige gebeurtenissen in ons dorp vertellen moet, omdat deze mogelijk een licht kunnen werpen op de ontwikkelingen van ons land.’ Zo begint Das weisse Band (ondertitel: Eine Deutsche Kindergeschichte), de eerste periodefilm van de Oostenrijkse misantroop Michael Haneke: in voice over begint een mannenstem over de gebeurtenissen te vertellen die zich hebben afgespeeld in het Eichwald, een landelijk en protestants dorpje in het noorden van Duitsland waar hij onderwijzer was. Het is 1913 – maar de Eerste Wereldoorlog lijkt nog heel ver weg.

Wat volgt is een uiterst secure parabel over opvoeding en onwrikbare waarden, verpakt als whodunit waarin de jonge daders natuurlijk niet worden ontmaskerd. Het in bedwelmend mooi zwart-wit geschoten Das weisse Band – eerder dit jaar op het festival van Cannes bekroond met de Gouden Palm en de prijs van de filmjournalisten – is de Film van de Week, en misschien wel van het jaar…

Das weisse Band van Michael Haneke draait in 15 zalen.