jpekker

“Een affiche moet ontregelen, net even de geijkte paden verlaten”, aldus Marten Jongema, de vaste, meermaals bekroonde ontwerper van onder meer de Parade. “Je moet niet laten zien wat het is, maar laten zien wat het níet is, zodat de mensen geïnteresseerd raken.” Donderdag overleed Jongema (1951 Elburg) aan de ziekte van Kahler, een vorm van kanker; hij was al geruime tijd ziek. Jongema laat een zoon en een dochter na.

Jongema was een autonoom kunstenaar onder de grafisch ontwerpers; hij gebruikte veelal eigengemaakte schilderijen, beelden en collages, vaak in combinatie met sjabloonletters. Hij ontwierp tijdschriftcovers (onder meer voor Noorderbreedte), boekomslagen (voor Connie Palmen en Ischa Meijer), postzegels en jaarverslagen; met schrijver en goede vriend K. Schippers maakte hij een kunstwerk langs de oevers van het Eemskanaal. Maar het opvallendst en best waren zijn tikje vervreemdende afficheontwerpen, meest voor culturele instellingen zoals de Boulevard of Broken Dreams, Springdance, de Parade en de Winterparade.

In 1992 was Jongema de eerste winnaar van de TheaterAffichePrijs met een poster voor het stuk Elektra van Toneelgroep Carroussel. Daarna werd hij nog meermaals genomineerd. In 1999 kreeg hij de prestigieuze H.N. Werkmanprijs van het Amsterdams Fonds voor de Kunst, eveneens voor zijn uiterst herkenbare affiches voor de Boulevard of Broken Dreams en de Parade. Jongema, die is afgestudeerd aan de Academie voor Kunst en Industrie in Enschede en daarna kunstgeschiedenis en archeologie studeerde in Amsterdam: “Affiches maken heb ik altijd leuk gevonden. Aanvankelijk maakte ik ze voor niets, maar naarmate het vaker gebeurde en er opdrachtgevers waren die de waarde van affiches onderkenden, kon er langzamerhand een boterham mee verdiend worden.”

Sinds 2004 was Jongema tevens in dienst van het Stedelijk Museum, eerst als conservator Grafische Vormgeving, later als curator Presentaties. Hij maakte diverse collectiepresentaties en tentoonstellingen zoals Next Level en Deep Screen (in SMCS), De best verzorgde boeken, en samen met eertijds directeur Gijs van Tuyl Heilig Vuur, religie en spiritualiteit in de moderne kunst, eind 2008 in De Nieuwe Kerk. Jongema dacht mee over de ontwikkeling van een ‘artistieke game’ voor het Stedelijk en zat tevens in de werkgroep die twee jaar geleden een nieuwe grafische identiteit voor het Stedelijk Museum moest ontwikkelen.

Voor Het sluwe vosje, een opera van Leoš Janácek uit 1924,wordt reclame gemaakt met een affiche waarop een prominente plek is ingeruimd voor een voorstellingsfoto Een vrolijke foto, daar niet van, maar als je niet goed kijkt zou het ook een poster voor het Chinees Staatscircus kunnen zijn.

Toen De Nederlandse Opera het stuk eerder opvoerde, in januari 2006, werd een veel prikkelender beeld gebruikt, van een loop van een geweer waaruit een vossenstaart opstijgt bij wijze van rookpluim. De typografie is wél vrijwel hetzelfde; beide affiches zijn dan ook gemaakt door een en dezelfde ontwerper: Lex Reitsma.

Reitsma bepaalt al meer dan twintig jaar de grafische identiteit van De Nederlandse Opera; van posters en programmaboekjes tot de website. Met zijn DNO-posters werd hij vijftien (!) keer genomineerd voor de TheaterAffichePrijs. In 1994 won hij de prijs met zijn affiche voor Orfeo ed Euridice; in 2004 kreeg hij de publieksprijs voor La Bohème Reitsma’s ontwerpen voor DNO werden in 2001 gebundeld in het fraaie, bekroonde 10 jaar ontwerpen voor De Nederlandse Opera + ander werk.

Sindsdien zijn de tijden veranderd. De afdelingen marketing denken dezer dagen meer kaartjes te verkopen met productiefoto’s; ook Reitsma lijkt met dit nieuwe affiche niet te ontkomen aan de heersende trend dat eigenzinnige beelden en gewaagde ontwerpen moeten  plaatsmaken voor reclamefoto’s.

(Deze serie verschijnt iedere woensdag in PS Kunst van Het Parool)

Sybren Kuiper (SYB) is de winnaar van de TheaterAffichePrijs 2009 voor zijn serie posters voor Julidans. ‘Bij deze affiches denk je niet meteen aan een dansfestival, maar door de bewegende mens in al zijn facetten vestigt de serie subtiel de aandacht op dans’, meent de jury, die vanaf deze editie onder leiding staat van ontwerper/filmmaker/columnist Erik Kessels. Diens stokpaardje, ‘gevonden fotografie’, wordt nadrukkelijk bereden op de winnende posters. ‘De selectie van de gebruikte foto’s – een struikelend model, een bejaarde vrouw achter de gokautomaat, een heroïnehoertje op straat – kan elke leeftijdsgroep aanspreken, net zoals het festival.’

Kessels was overigens in geen velden of wegen te bekennen op de uitreiking, woensdag 11 november in de Nicolaïkerk in Utrecht. De winnaar (‘De kunstenaar onder de vormgevers’, aldus de jury; daar kunnen de andere genomineerden het mee doen) was er evenmin. Die zat op het strand in Thailand, wist ontwerper/jurylid Martin Pyper te vertellen. Dus mocht Julidans-directeur Luuk van Eijk de prijs in ontvangst nemen – terwijl de jury de opdrachtgevers er in zijn considerans toch van langs had gegeven: ‘We hebben eigenzinnige affiches geselecteerd waaruit meer dan de hand van de marketingafdeling, de hand van de ontwerper spreekt’.

Van Eijk meldde dat Kuiper ook de campagne voor 2010 gaat maken, als Julidans zijn 30-jarig jubileum viert. ‘Tot volgend jaar’, zei hij monter. Dat kan maar zo: de nominaties en bekroningen van de TheaterAffichePrijs worden al jarenlang verdeeld onder een handvol ontwerpers van naam en faam.

Dezelfde avond werden ook de Wijnberg ScenografiePrijs uitgereikt (aan Jan Joris Lamers) en de TheaterFotoPrijs (aan Leo van Velzen) – net als affiches ‘zaken waaraan doorgaans weinig aandacht wordt besteed’. ‘Dit is een ode aan de mensen die het theater letterlijk en figuurlijk in beald brengen’’ aldus TIN-directeur Henk Scholten. De Utrechtse burgemeester Aleid Wolfson roemde de festivalstad Utrecht (‘Je vraagt je soms af of er hier ook mensen wonen die gewoon werken’). Peter Greenaway was opgetrommeld de avond op te leuken met een audiovisuele presentatie. Hij draaide zijn bekende riedeltje af: ‘Ik heb een hekel aan theater, de vorm is de inhoud geworden, we zijn allemaal visuele analfabeten, enzovoorts, etcetera.

‘We hebben eigenzinnige affiches geselecteerd waaruit meer dan de hand van de marketingafdeling, de hand van de ontwerper spreekt’, aldus ontwerper/filmmaker/columnist Erik Kessels, de juryvoorzitter van de TheaterAffichePrijs 2009, die woensdag 11 november wordt uitgereikt in Utrecht.

Het klinkt ferm, maar het is eigenlijk een diskwalificatie van de jury. De prijs is niet bedoeld voor het eigenzinnigste of mooiste affiche, maar voor het béste affiche. En het beste theateraffiche zou ook een commerciële functie moeten hebben.

De eenzijdige blik van de jury – die naast Kessels bestaat uit de grafisch ontwerpers Martin Pyper en Hugo Puttaert, theatermaker Ragnhild Rikkelman en Thomas Smit, zakelijk leider Conny Jansen Danst – blijkt uit een groot aantal van de 25 posters van de 10 genomineerden, grotendeels gemaakt door een handvol ontwerpers van naam en faam onder wie de nominaties en bekroningen al jarenlang worden verdeeld.

Esther Noyons bijvoorbeeld, vorig jaar winnaar van de TheaterAffichePrijs met haar posters voor de Nederlandse Dansdagen, is nu genomineerd met 3 affiches voor Toneelgroep Oostpool (Die voor Zomergasten kreeg eerder al de eerste prijs van het ‘Concours International d’Affiches’ op het Festival International de l’Affiche et des Arts Graphiques in het Franse Chaumont). Mevis & Van Deursen, recent winnaar van de Amsterdamprijs van het AFK, zijn genomineerd voor drie posters voor de Gastprogrammering van het Muziektheater (ook wonderlijk: Herman van Bostelen – die deTheaterAffichePrijs al eens won in 2005 – is dan weer twee keer genomineerd, voor zijn posters voor ’t Barre Land).

De winnaar zou overigens Die Frau ohne Schatten moeten worden van Lex Reitsma, die al jaren geweldige posters maakt voor de Nederlandse Opera, in 1994 winnaar was van de TheaterAfficheprijs met Orfeo ed Euridice en ook al vele malen werd genomineerd. Een beeld dat op je netvlies brandt, geniaal in al zijn eenvoud.

De genomineerden

Esther Noyons (fotografie Annaleen Louwes): Toneelgroep Oostpool, Affiches: Zomergasten, Wat het lichaam niet vergeet, Go East

Hotelworldwide design: Serie affiches Tweetakt festival 2009

Mevis & Van Deursen: Gastprogrammering Muziektheater o.a. Entity, Kagemi, Good morning Mr. Gershwin

Lex Reitsma: De Nederlandse Opera, Die Frau ohne Schatten

Sybren Kuiper (SYB): Serie affiches Julidans 2009

Herman van Bostelen: ’t Barre Land, De laatste dagen der mensheid

Herman van Bostelen: ‘t Barre Land, I think we are in Rat’s Alley

Jelle Post: Serie affiches Jonge Harten Festival 2009

Designarbeid i.s.m. Urlie Verduyn Lunel: De la Mar Poppentheater, Keetje

Design DBXL (fotografie Kalil Z’hiri): ISH Stichting, L.O.U.D. Legends of Urban Dance