jpekker

‘Voorzover ik het in kan schatten, hoort dit eigenlijk niet’, zegt vader, wanneer hij na een avondje verdriet verdrinken thuiskomt en op het balkon zijn dochter aantreft. Zij staat luid uit Ik Jan Cremer te declameren. ‘Ik oefen voor later’, antwoordt Suzy. ‘Dan lees ik namelijk voor duizenden mensen voor uit eigen werk.’ ‘Jij? Het enige waar jij geschikt voor bent is werken in de regenkledingfabriek.’

Er hoort wel meer niet in het familiedrama Suzy Q. Als Suzy later ligt te slapen, sluipt vader haar kamer binnen en streelt zacht over zijn dochters rug. ‘Volgens mij zit u verkeerd, papa’, is het enige wat dochterlief kan uitbrengen.

Suzy vlucht in een fantasiewereld, maar ziet haar dromen werkelijkheid worden als zij erin slaagt om door te dringen tot de hotelkamer van Mick Jagger en Marianne Faithfull.

Niemand gelooft haar als ze vertelt dat ze heeft getongzoend met Mick Jagger. Vader niet, moeder niet, en ook haar broers Zwier en Palmer niet. Die twee hebben zo hun eigen methoden om aan het drukkende familieleven te ontsnappen.

Het scenario van Froukje Fokkema roept herinneringen op aan ‘gezellige Hollandse familiefilms’, zoals Abel en De avonden. Dezelfde bedompte sfeer aan de eettafel, dezelfde morbiditeit en dezelfde onderkoelde dialogen. Fokkema baseerde Suzy Q ten dele op haar eigen ervaringen. Zij groeide op in Amsterdam-Zuid en had in 1967 zelf een ontmoeting met het wereldberoemde duo Jagger-Faithfull.

Haar scenario was in goede handen bij regisseur Martin Koolhoven en cameraman Menno Westendorp. De perspectieven zijn vreemd, de camera zit bovenop de gezinsleden, en de stilering is fraai. Het behang in de huiskamer, de stretchjurkjes en pull-overs, de bakkebaarden en de pruiken; alles ademt de jaren zestig, zonder dat het camp wordt.

Koolhoven haalt bovendien het beste uit zijn acteurs. Linda van Dyck is een hopeloos afwezige moeder, de alomtegenwoordige Jack Wouterse als vader is bruut en machteloos tegelijk. De meeste indruk maken Carice van Houten als Suzy en Roeland Fernhout als de recalcitrante Zwier. ‘Je bent bezig mijn strot dicht te knijpen’, bijt hij zijn moeder op een bepaald moment toe. En dat voel je.

Het maakt van Suzy Q meer dan gemiddeld televisiedrama. Het maakt je bovendien benieuwd naar een ‘echte’ bioscoopfilm van Martin Koolhoven.

(TV-recensie in de Volkskrant d.d. 18-05-1999)

Suzy Q van Martin Koolhoven is zaterdag 8 oktober om 17:00 te zien in Eye in het Vondelpark.

Over testscreenings doen veel indianenverhalen de rondte. Dat Iep! is verminkt naar aanleiding van de vertoning van een halfaffe versie bijvoorbeeld. Of dat De vliegenierster van Kazbek keer op keer naar de montagekamer is terugverwezen door een kritsisch testpubliek – ook niet waar.

In Amerika zijn testscreenings de gewoonste zaak van de wereld. Een film is duur, dus hij moet zijn weg naar het publiek vinden. De scènes die niet bevallen, of niet worden begrepen, en grappen waarom niet wordt gelachen, worden na peilingen onder de doelgroep rigoureus verwijderd. Als het publiek aangeeft dat het einde te somber is, wordt het vervangen door een zonniger slot.

Ook in Nederland, waar de regisseur in bijna alle gevallen bepaalde hoe zijn film eruit ging zien, is de invloed van producenten en subsidiënten op het eindresultaat toegenomen. Aanvankelijk kregen vooral bekenden, relaties en bevriende regisseurs daarvoor een uitnodiging. In 2003 werden zogenoemde ‘recruited audience screenings’ (RAS) echter verplicht gesteld voor door het Filmfonds ondersteunde publieksfilms. ‘Vijfentwintig of vijfhonderd mensen maakt een enorm verschil’ wist marketingdeskundige Paul Verstraeten destijd al. ‘Het is bovendien belangrijk dat je het juiste publiek binnenhaalt. En dan nog: ook als de beoogde doelgroep de film geslaagd vindt, wil dat nog niet zeggen dat ze een kaartje gaan kopen.’

De screenings zijn zo laat mogelijk in het productieproces, desalniettemin ontbreken de visual effects vaak en is ook de muziek meestal nog niet afgewerkt. Dat zou geen bezwaar moeten zijn, stelt Verstraeten. ‘Daar houden we natuurlijk rekening mee. De resultaten worden met bepaalde ogen bekeken.’

Wat de uitkomsten ook zijn, al te ingrijpend kunnen de veranderingen niet zijn. Er kunnen aanpassingen worden gemaakt in de montage, maar anders dan in Hollywood is herschieten in Nederland in bijna alle gevallen uitgesloten, en als het al kan, dan toch niet veel langer dan een enkele dag, met één zeer vastomlijnd doel.

De testresultaten kunnen echter wel een belangrijke rol spelen bij de positionering van een film: een familiefilm wordt net weer anders in de markt gezet dan een kinderfilm, een komedie vraagt een andere aanpak dan een romantische komedie. Een enkele keer wordt een testscreening gebruikt om na te gaan of een film überhaupt in de bioscoop moet worden uitgebracht. Het Schitzelparadijs, bijvoorbeeld, gemaakt voor televisie dankt zijn bioscooprelease aan een uiterst succesvolle testscreening. Zoals de makers van Het wapen van Geldrop na een testscreening eigenlijk beter hadden moeten weten en de film helemaal niet in de bioscoop hadden hoeven uitbrengen.

Sinds 2009 zijn testscreenings niet meer verplicht bij het Filmfonds, ook niet voor publieksfilms. Maar producenten die een RAS willen houden, kunnen daar nog steeds geld voor krijgen; tot 75% van de kosten, met een maximum van 10.000 euro.

Voor zijn kaskraker Oorlogswinter vond regisseur Martin Koolhoven het niet nodig testscreenings te organiseren: ‘Ik twijfelde niet. Als iemand anders de film wel had willen laten zien, was ik er niet tegen geweest, maar we hadden gewoon niet het idee dat het nodig was.’

Verstraeten in van mening dat er veel te weinig wordt getest in Nederland. ‘In een ideale situatie test je op meerdere momenten, eerst een of twee keer voor een klein publiek, als je nog ruim de tijd hebt om wijzigingen aan te brengen. En als de film zo goed als klaar is, voor een groter publiek, om te kijken of je ideeën over de uitbreng kloppen. Zo is het gedaan met Alles is liefde en met De Storm. Tot ieders tevredenheid.’

Bij Iep! dacht regisseur Rita Horst een ‘mensenfilm’ gemaakt te hebben, geschikt voor 6- tot 60-jarigen. Uit de testscreenings bleek dat de film vooral goed scoorde bij kinderen. Bij De vliegenierster van Kazbek was editor Menno Boerema al vervangen voordat er een testscreening was gehouden, halverwege de montage, omdat het niet goed ging en wegens tijdgebrek. De films is vervolgens afgemonteerd door Catherine Turner en getoond aan de coproducenten, distributeur en fondsen, die volgens Smits zeer tevreden waren. ‘Het zou een cross-over film worden.’

Vervolgens werd de film vertoond voor de theatereigenaren en ontstonden er problemen. ‘De arthouses vonden ’m te commercieel en uitleggerig. Pathé vond ‘m te artistiek voor hun publiek.’ Besloten werd de release een half jaar uit te stellen, waardoor Smits de mogelijkheid kreeg nog eens goed naar haar materiaal te kijken. Vóórdat ze aan de slag ging, organiseerde producente Els Vandevorst zelf een testscreening. Zonder geld van het Fonds, voor een ‘mannetje of dertig, via via bij elkaar gehaald, in verschillende leeftijden en met verschillende achtergronden’. De uitkomst van het vragenlijstje? Vandevorst: ‘Heel divers. Maar het bevestigde onze vermoedens: dat de film teveel eindes had en dat we wat meer op de emotie van de hoofdrolspeelster moesten zitten. Dat hadden we zelf ook al bedacht.’

Een week of wat geleden zaten ze naast elkaar in DWDD: Jean van de Velde, Martin Koolhoven en Ben Sombogaart, de hoofdrolspelers tegen wil en dank in de bespottelijke Nederlandse Oscar-soap. Het advocatenbureau Kos, Morel, Vos en Schaap had een brief op hoge poten gestuurd aan het Holland Film van Claudia Landberger, die zich vervolgens weinig professioneel in stilzwijgen hulde.

Jean van de Velde betoogde dat hij echt in de Oscarkansen van zijn The Silent Army geloofde, dat hij zich anders zelf wel zou hebben teruggetrokken. Dat had hij immers eerder ook al eens gedaan, toen – hoe is het mogelijk – zijn coming of age-voetbalfilm All Stars was voorgedragen, in plaats van Mike van Diems Karakter. Het was een grensgeval gaf Van de Velde toe, maar het grootste deel van zijn film was niet-Engelstalig. ‘Maar hoe meet je dat? Per woord, of met een stopwatch?’

Artikel 14.3.6, dat bepaalt dat een film een ‘general release’ moet hebben gehad, kwam niet ter sprake. Ook ging het niet over artikel 14.3.1, waarin staat dat ieder land wordt uitgenodigd zijn beste film in te sturen voor de Oscars. In andere landen, landen met meer filmcultuur, doen ze dat gewoon. Frankrijk heeft Un prophète van Jacques Audiard ingestuurd, een duister gevangenisdrama dat op het festival van Cannes werd bekroond met de Grote Juryprijs. De Belgische inzending is de wrange boekverfilming De helaasheid der dingen. Michael Haneke’s Das weisse Band is de Duitse inzending, Ruben Ostlunds‘ Involuntary de Zweedse. Nour Eddine Lakhmari’s Casanegra dingt mee namens Morakko en Corneliu Porumboiu’s meesterwerkje Police, Adjective namens Roemenië.

Daar valt natuurlijk over te twisten, over wat de beste film is. Maar in Nederland doen we dat niet. Wij sturen de film in die volgens ons de meeste kans maakt, die volgens ons het meest in het straatje van de Academy past. Daarbij worden vele oneigenlijke argumenten uit de kast gehaald. Ben Sombogaart – wiens De tweeling in 2004 werd genomineerd voor een Oscar – meende dat zijn film een goede kans maakt door het actuele, mondiale thema ‘het stijgende water’. Van de Velde wees erop dat het ‘zwarte’ thema van zijn film het goed zou doen in een land dat voor het eerst in zijn geschiedenis een zwarte president had gekozen. Michelle Obama zou de film hebben gezien en onder de indruk zijn.

Martin Koolhoven kon het dus eigenlijk vergeten, met de zoveelste film over de Tweede Wereldoorlog. Maar, zo pleitte hij, er wordt vooral gestemd door oudere filmmakers die geen films meer maken en dus genoeg vrije tijd hebben om alle kanshebbers te bekijken (een voorwaarde om te stemmen). En Zwartboek greep twee jaar geleden maar net naast een nominatie (de film stond wel op de short list).

Enfin. De Oscarcommissie kwam opnieuw bijeen. Besloten werd The Silent Army gewoon in te sturen. ‘De criteria waaraan de film voor de Academy behoort te voldoen, zijn nogmaals gecontroleerd door Holland Film. Er zijn geen nieuwe feiten aan het licht gekomen die maken dat de film niet aan de eisen van de Academy voldoet. De commissie ziet dan ook geen reden om haar beslissing van de vergadering van 1 september jongstleden te herroepen.’

En nu is de film dus geweigerd. In een persbericht stelt Holland Film dat het gedoe in de pers er de oorzaak van is dat de Nederlandse inzending ‘met een vergrootglas en extra precisie door de Academy is gecontroleerd’.

‘Uitvoerig en intens beraad’ heeft uitgewezen dat The Silent Army moet worden beschouwd als een afgeleide versie van de film Wit licht (goh…) en geen op zichzelf staand origineel is. ‘De Academy ziet geen andere mogelijkheid dan de film uit te sluiten.’

Holland Film wast zijn handen in onschuld: ‘In de commotie rond de keus van de selectiecommissie (…) wordt gesuggereerd dat in Nederland al een uitspraak moet worden gedaan of een film wel of niet voldoet aan door de Academy gestelde formaliteiten. De beslissing of een film aan de procedurele formaliteiten voldoet is uitsluitend aan de Academy in Los Angeles en daarmee geen taak of bevoegdheid van enige instantie in het land van de Oscar inzending.’

Holland Film laat tot slot weten dat de organisatie in samenwerking met partijen tot de opstelling van een nieuw reglement wil komen ten einde herhaling van de gang van zaken rond de inzending van The Silent Army te voorkomen.

Iedereen is gek, behalve Holland Film.

Nb1. Marco Borsato heeft per twitter laten weten dat hij Oorlogswinter een fantastische film vindt die hij alle succes gunt als Nederlandse afvaardiging voor de Oscars! Knap. Vandaag twitterde hij erachteraan: ‘Zo ik ga er weer fris tegen aan vandaag weet niet wat er vandaag allemaal op mijn pad kom maar saai is mijn leven niet in ieder geval!’ Knap.

Nb2. Het persbericht van Holland Film was de deur al uit voordat Jean van de Velde op de hoogte was gesteld. Wat een onvoorstelbare onkunde…

Nb3. Réne Mioch heeft regisseur Martin Koolhoven en de producenten San Fu Maltha en Els Vandevorst ‘als klein onderdeel van de filmwereld’ zijn excuses aangeboden voor de ongemakkelijke situatie waarin zij door de selectiecommissie zijn gebracht, en een tamelijk hilarische open brief gestuurd aan de Oscar-selectiecommissie, de directeur van Holland Film, en de directeur van het Filmfonds.

Nb4: Martin Koolhoven krijgt ‘Oscarles’ van Mike van Diem (Oscarwinnaar met Karakter).

Op het gevaar af dat Jean van de Velde denkt dat ik iets heb tegen hem en zijn film(s) – wat, ik zeg het er voor de zekerheid nog maar even bij, niet zo is -, de keuze voor The Silent Army als Nederlandse inzending voor de Oscar voor beste niet-Engelstalige film is een onbegrijpelijke.

Niet alleen zijn er praktische bezwaren (er zou te veel Engels in worden gesproken, hij heeft niet écht in de bioscoop gedraaid, en er is een andere versie ingestuurd dan in de bioscoop heeft gedraaid), het is vooral omdat er een andere film is die lijkt geschapen voor de Oscars: Oorlogswinter van Martin Koolhoven.

Koolhoven twitterde er dan ook flink op los nadat het nieuws bekend was geworden, noemde links en rechts wat artikelen uit de reglementen van de Academy of Motion Picture Arts and Sciences, en vroeg zich af of een en ander wel in de haak was. Chic is het niet, maar geef hem eens ongelijk; niet alleen Jean van de Velde en Marco Borsato dromen van een Oscar… (‘Je grootste droom als filmmaker is een mooie film maken. Daarna droom je over Oscars en Cannes’, aldus Van de Velde. ‘De meeste dromen zijn bedrog’, zong Borsato lang geleden al).

Holland Film meldt dat de selectiecommissie speelfilm 2009 bestond uit afgevaardigden van Binger Filmlab; DDG – Dutch Directors Guild; KNF – Kring van Nederlandse Filmjournalisten; MIMM Muziekinstituut Multimedia; NBF – Nederlandse Beroepsvereniging van Film- en Televisiemakers; NSC – Netherlands Society of Cinematographers; NVB – Nederlandse Vereniging van Bioscoopexploitanten; NVF – Nederlandse Vereniging van Filmverhuurders; NVS – Nederlandse Vereniging van Speelfilmproducenten; NFTVM – Vereniging van Nieuwe Film- en Televisiemakers;  Netwerk scenarioschrijvers en Holland Film. De afgevaardigde namens de filmjournalisten was Sven Gerrets, van – ja waarvan eigenlijk?

Ik heb een jaar of wat geleden ook in de selectiecommissie gezeten. Welke film toen werd gekozen weet ik niet meer, maar mijn keuze was het niet. Veel discussie was niet mogelijk; ik had sterk het idee dat de commissie er was om een van tevoren gemaakte keuze te legitimeren.

Ik geloof overigens wel dat die keuze met de beste wil van de wereld wordt gemaakt. Door mensen die vast van mening zijn dat The Silent Army meer kans op een Oscar maakt dan Oorlogswinter. Je vraagt je wel af waar dat vandaan komt. Mevrouw Obama wordt genoemd; zij zou de film heel mooi vinden. Ik ben bang dat de mythevorming in Cannes er ook mee te maken heeft. Toen The Silent Army daar in première ging, meldden het ANP en het NOS journaal, dat er een minutenlange staande ovatie was en de film dus een enorm succes was.

Haal je de koekoek; dat geldt voor álle films die in de sectie Un certain regard draaien. De premières vinden plaats in aanwezigheid van de cast en de crew, en die willen natuurlijk wel klappen.

De Oscar-perikelen passen wel naadloos in de krankzinnige geschiedenis van de film. Die had ik omstandig beschreven voor het jaaroverzicht, dat ik op verzoek van het Nederlands Film Festival had geschreven voor hun catalogus. En er niet in terecht is gekomen.

Zijn er dan toch ‘grote krachten’ die zich met de film bemoeien?

Op het aanstaande Nederlands Film Festival is overigens zowel Wit licht als The Silent Army te zien. Maar alleen Wit licht dingt mee naar de Gouden Kalveren…