jpekker

Wijnanda Deroo, Het lege museum – Het Rijksmuseum gefotografeerd (2004-2013). T/m 11 mei in Wetering Galerie, Lijnbaansgracht 288

In de zomer van 2004 werd Wijnanda Deroo door de Rijksgebouwendienst gevraagd of ‘iets’ met het lege Rijksmuseum te doen. Ze had twee weken de tijd om in het museum te fotograferen, voordat er werd begonnen met de sloop.

De fotoseries die ze in korte tijd maakte, leidden in 2004 tot een tentoonstelling in het informatiecentrum van het Rijks, vervolgens werden de werken opgenomen in de collective van het museum.

Deroo, die sinds 1988 pendelt tussen Amsterdam New York, is ook daarna doorgegaan met fotograferen. Het ging haar daarbij niet om de werkzaamheden zelf, maar om de metamorfoses die het Spaanse architectenduo Antonio Cruz en Antonio Ortiz te weeg brachten in de oorspronkelijke schepping van architect Pierre Cuypers.

Een kleine, fijne selectie van haar zorgvuldig gecomponeerde beelden is nu te zien in Wetering Galerie. Er zijn foto’s van zalen, die bijna geheel verborgen zijn achter steigers en zakken cement, stapels bakstenen en bergen puin; van gestripte muren en gangen, maar Deroo was er ook bij toen aan de herinrichting werd begonnen en er A4-tjes op de muren waren bevestigd om de plek van de Vermeers en de Rembrandts aan te geven.

De complete serie is door meestervormgeefster Irma Boom (die ook verantwoordelijk is voor de nieuwe huisstijl van het Rijks, inclusief het logo met spatie) in een fraai, vuistdik koffietafel vervat. Te koop in de galerie, de museumshop en via de uitgever nai010.

Andrea Lehmann, Athelda. T/m 13/4 in Gerhard Hofland, Bilderdijkstraat 165-C.

Andrea Lehmann (1975 Düsseldorf) schildert de wereld zoals zij hem ziet en zij alleen. Onnavolgbaar. Vaak is zij zelf het middelpunt in haar wonderlijke, sprookjesachtige, bepaald surrealistische werelden vol fabelbeesten en poppenhuizen, groen beklede bergen en kitscherige watervallen.

Dat geldt ook voor de zeer persoonlijke nieuwe werken die nu bij Gerhard Hofland te zien zijn; ze zijn dramatisch geladen, en sterk beïnvloed door de Romantiek. Er zijn metersgrote doeken vol bizarre details en veel kleinere zelfportretten – de perfectie druipt met name van de zeer gedetailleerde gezichten.

Sommige voorstellingen zijn op doek, de meeste op papier. Lehmann scheurt, knipt en plakt; er zijn werken die vol deuren en luikjes zitten die open en dicht kunnen, als op een adventskalender. Hier en daar heeft Lehmann haar eigen haar verwerkt in haar schilderijen; soms weggestopt onder een dikke laklaag.

En toch ziet alles er op een bepaalde manier ook uit alsof het de normaalste zaak van de wereld is.

‘Ontmoet je favoriete schrijvers’, ‘Beleef het verhaal achter de nieuwste boeken’, ‘Laat je meeslepen. Laat je verleiden. Laat je verrassen’. Het kan allemaal op het driedaagse boekenfestival Manuscripta op 3, 4 en 5 september in de Westergasfabriek: ‘drie dagen auteurs, optredens, muziek, films, eten & drinken’.

De eerste vier jaar van zijn bestaan werd Manuscripta aan de man gebracht met posters van de vermaarde, veelvuldig bekroonde ontwerpster Irma Boom. Die posters communiceerden weinig meer dan dat de Manuscripta er (weer) was; wat er zoal te doen was, of wat de Manuscripta überhaupt inhoudt, dat vertelden de posters niet.

Deze editie is dat anders. Met dank aan Moker Ontwerp, het bureau dat vorig jaar de poster van Boom al ‘vertaalde’ naar al het andere promotiemateriaal – van het programmaboekje en de bordjes op het festivalterrein tot de website en de consumptiebonnen.

De Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek meende deze editie de omgekeerde route te moeten bewandelen: vanuit de verschillende toepassingen werd de poster geconcipieerd. Met behoud van het uit ontelbare lettertjes opgebouwde woordbeeld en het kleurenpalet van Irma Boom, dat wel.

Wat in het oog springt is de enorme zwarte button waarmee geïnteresseerde lezers worden opgeroepen de opening van het boekenseizoen te komen bezoeken. Wat tevens opvalt zijn de namen van de auteurs. Kluun, Dimitri Verhulst, Youp van ’t Hek, Arie Boomsma, Geronimo Stilton en Mies Bouwman. Het is een bonte, zeg maar gerust eclectische verzameling, ja wat eigenlijk? In de woorden van Gijs Schunselaar, adjunct-directeur van CPNB: “Een mooie mix van namen, die een groot publiek op de been kunnen brengen”.

Haar solo-expositie in Bijzondere Collecties is nog maar net voorbij, of er worden staan vier nieuwe boeken van de veelvuldig bekroonde ontwerper Irma Boom in de schijnwerper. Dit keer ter gelegenheid van De Best Verzorgde Boeken 2009, na een jarenlange rondreis door de stad eindelijk weer in een zaaltje van het tijdelijke heropende Stedelijk Museum (er stonden er nog genoeg leeg), waar in 1932 ook de allereerste Best Verzorgde Boeken-expositie plaatsvond.

Booms Amsterdamse Irma Boom Office ontwierp Bladeren door het Amerikaans landschap, een verslag van een reis van (landschap)architecten, kunstenaars en fotografen door Amerika op telefoonboekformaat, de reader over ontwikkelingssamenwerking Darfur and the Crisis of Governance in Sudan, de catalogus bij de jaarlijks door de Koningin aan vier jonge kunstenaars uitgereikte Koninklijke Prijs voor de Vrije Schilderkunst, en Song through 21st Century Eyes, een sjieke publicatie gewijd aan een particuliere verzameling keramiek en porselein uit de Song Dynastie.

Als om aan te geven dat de jury heus niet alles goed vindt wat Boom fabriceert, voorzag ze haar considerans van enkele kritische kanttekeningen. Zo wordt de extra omslag – in de vorm van een met Chinese zijde beklede kartonnen wikkel – van Song through 21st Century Eyes een tikje overbodig geacht. Bij Darfur noteert de jury zelfs ‘als boek niet bijzonder in het oog lopend’.

Als het aan de jury – bestaand uit twee ontwerpers, een drukker, een uitgever en een designhistorica – had gelegen, hadden overigens slechts 27 boeken het predikaat ‘Best Verzorgd’ gekregen. Het reglement van de CPNB schrijft echter een minimumselectie van dertig boeken voor.

Op die dertig (geselecteerd uit 415 door uitgevers, opdrachtgevers, ontwerpers en drukkers ingestuurde boeken) valt, zoals te doen gebruikelijk, geen peil te trekken. De ‘catwalk van het Nederlandse boek’, zoals de jury het noemt, bestaat uit wetenschappelijke uitgaven, in eigen beheer uitgegeven kleinoden en andere curiositeiten waar de boekenliefhebber vergeefs naar zal zoeken in de Bruna. Er zitten kunstcatalogi tussen, cahiers, fotoboeken, monografieën en bedrijfsbrochures (Design & Production Bible, van de wereldwijde Bijbelproducent Jongbloed, met een knallend zilveren band en gedrukt op verschillende soorten dundrukpapier). Er zijn twee kinderboeken uitverkoren, en ook twee romans: Misdaad en straf van Dostojevski (niet voor het eerst een deel uit de Perpetua-serie van Athenaeum – Polak & Van Gennep) en Onzichtbaar van Paul Auster.

In het geval van Onzichtbaar heeft de jury enkel iets te zeggen over het omslag, ontworpen door Studio Ron van Roon. Het wordt geniaal genoemd: ‘De verschillend gekleurde, afgeronde letters (…) worden haast vloeibaar, net zoals de geschiedenissen in dit boek, waarin de tijd en het perspectief wisselen, en waarheid, geheugen en identiteit door elkaar lopen.’ Het rapportje zegt meer over de roman dan over het boek. Geen woord over het binnenwerk of over de bindwijze.

De gehanteerde criteria zijn sowieso nogal arbitrair, en dus inwisselbaar. Het ene boek is ‘terloops en pretentieloos’, een ander ‘subtiel en smaakvol’, een derde ‘verrassend onconventioneel’ en weer een ander ‘geslaagd omdat het niet meer is dan het is’.

Zijn dat nu echt de kwalificaties die uitgevers, vormgevers (‘boekverzorgers’) en boekenkopers aanzetten tot het maken, respectievelijk kopen van goed gemaakte boeken?

De Best Verzorgde Boeken 2009. T/m 9 januari 2011 in het Stedelijk Museum. De Stichting De Best Verzorgde Boeken heeft een catalogus uitgegeven met daarin onder meer een juryrapport over alle geselecteerde boeken (ontwerp Hansje van Halem, € 27,50, ISBN 978 90 5965 125 8).

‘Boeken maken is wat ik het liefste doe. En ik denk ook dat dat is wat ik het beste kan…’ Irma Boom ontwerpt boeken. En hoe: Booms boeken zijn kunstwerken, vrij van elk compromis, waarmee ze iedere keer weer de begrenzingen van de gemiddelde drukpers overschrijdt. Ze won tientallen onderscheidingen voor haar werk – van de Gutenbergprijs en de titel het Best Verzorgde Boek tot een gouden medaille voor het mooiste boek ter wereld. Ze doceert aan de universiteit van Yale en heeft opdrachtgevers over de hele wereld. Architect Rem Koolhaas en kunstenaar Sheila Hicks staken de loftrompet op Boom, ter gelegenheid van haar solo-expositie in Bijzondere Collecties – ze is daar de eerste levende ontwerper met een solo boekententoonstelling. Recent waren haar boeken al te zien op de expositie elles@centrepompidou in het Centre Pompidou in Parijs; het MoMA in New York heeft Booms boeken eveneens opgenomen in de vaste collectie en heeft haar ook een tentoonstelling in het vooruitzicht gesteld.

En toch is Boom uitermate kritisch over het gros van haar boeken. ‘Ik ben zelf mijn grootste criticus’, zegt ze. ‘Ik beschouw mezelf helemaal niet als een goede ontwerper. Ik denk altijd: wanneer doorziet iemand mijn gebrek?’

Read the rest of this entry →

Tsjernobyl, controlepaneel. Uit: Memory Traces’ van Cary Markerink‘

Ik heb me altijd verzet tegen de romantische landschapsfotografie… tegen die kalenderplaatjes met een ondergaande zon. Het landschap ziet er toch heel anders uit? Als ik een ondergaande zon zou fotograferen, staat er op de voorgrond een kerncentrale.’

Fotograaf Cary Markerink (Medan, Indonesië, 1951), exponent van de atoomgeneratie, reisde de hele wereld over om ‘zijn’ geschiedenis te verbeelden. Hij trok naar Hiroshima en Nagasaki, de Bikini-atol waar tientallen atoomproeven plaatsvonden en Tsjernobyl, naar de Vietnamese dorpen My Lai en Khe San, Sarajevo en de Potsdamer Platz in Berlijn. Hij keek er om zich heen en fotografeerde, verbaasde zich en schreef. En bundelde al zijn ervaringen ten slotte in ‘Memory Traces’: een monument voor de in het landschap gegrifte sporen van het menselijk tekort.

In zijn Amsterdamse woning annex atelier staat een loden zakje met de geigerteller die hij meenam naar Tsjernobyl. ‘Die is zelf radioactief geworden. Als je ‘m aanzet, gaat-ie meteen piepen. Ik moet het bedrijf waar ik hem heb gekocht eens bellen, want dit geef je niet met het chemisch afval mee.’

Op sommige plekken mocht hij niet komen, in Nevada bijvoorbeeld, waar de Amerikanen hun atoombommen testten, en het kostte jaren voordat hij in Tsjernobyl mocht doen wat hij wilde. ‘Je kon er wel heen, maar je mocht de centrale niet in. Dát landschap wilde ik fotograferen; de controlekamer waar dat catastrofale experiment heeft plaatsgevonden…’

Bepaalde plekken heeft hij overgeslagen. ‘In de buurt van Tsjernobyl staat een verbrand zwart bos, helemaal versteend. Dat was een fantastische foto geweest, maar op weg erheen begon de geigerteller te keer te gaan… De radioactiviteit was er volgens Amerikaanse normen levensgevaarlijk. Dat bos heb ik dus maar overgeslagen. Ik wil niet dood. Er zijn mensen die vragen of ik ’s nacht oplicht. Natuurlijk, antwoord ik dan. Mijn vriendin hoeft in bed niet lang naar me te zoeken.’

Markerink werkte ruim vijftien jaar aan het project. Na het fotograferen – de eerste foto maakte hij al in 1997, de laatste stamt uit 2008 – nam hij alle tijd om zijn ideeën over documentaire landschapsfotografie als spiegel van onze cultuur op papier te zetten. Dat gebeurt in verschillende vormen, van reisverslagen en ‘geschreven foto’s’ tot fictie. Vervolgens nam de vormgeving ruim een jaar in beslag.

Daarvoor vroeg Markerink de gelauwerde ontwerpster Irma Boom. ‘Tijdens onze eerste gesprekken zei ze dat ze een boek wilde maken op staand formaat. Ik kon mijn oren niet geloven. Ik maak vaak panoramafoto’s, die wilde ik zo groot mogelijk zodat je alle details goed ziet. Dat kan niet anders dan liggend, dacht ik.’

Toch liet hij Boom haar gang gaan, en spijt heeft hij daarvan niet gehad; ze maakte een prachtig boek waarin de gelaagdheid van beeld en tekst, landschap, geschiedenis en herinnering volledig tot hun recht komen. Sommige foto’s vallen binnen de marge, de meeste kun je uitklappen. ‘Ik werk graag met een extreme groothoek, omdat dat een enorm zuigend perspectief oplevert. Ik wil de kijker het beeld in hebben, erbij betrekken. Het enige nadeel van zo’n lens is dat-ie ook veel voorgrond oplevert. Die moet ik dus aansnijden. Dat doe ik op gevoel. Daardoor zijn de formaten altijd net weer anders. Ik hou me niet graag aan de kaders van de foto-industrie.

Het fotoboek is verpakt in een speciaal ontworpen doos waarin nog twee kleine boekjes schuilgaan: een met de grofkorrelige familiekiekjes van een filmpje dat Markerink in een ontruimd en geplunderd huis nabij Tsjernobyl vond en een thriller gesitueerd in de kunstwereld, waarin hij zijn ideeën over fotografie verwoordt.

Het even verontrustende als fraaie boek zelf omvat slechts dertig foto’s, en dat hadden het er nog minder kunnen zijn: oorspronkelijk wilde Markerink maar één foto per locatie. ‘Ik zeg altijd dat ik uit de negentiende eeuw kom: de tijd dat één foto van ver weg mensen eindeloos deed fantaseren.’

Als hij terugkijkt is hij een tikkeltje teleurgesteld. ‘Wij mensen kunnen fantastische machines maken; we hebben zoveel kennis, en toch vallen we iedere keer terug op destructief gedrag. Ik vind het jammer dat we het met z’n allen niet een beetje leuker maken. Er zit zoveel meer in mensen. Ik klink nu vast als de late jaren 70-jongen die ik nu eenmaal ben, maar het kan toch veel beter?!’

Maar ondanks alle destructie is Markerink positief gestemd. ‘Je ziet dat dingen weer herstellen; als wij van de aarde verdwijnen, is de natuur er zo weer bovenop. In Tsjernobyl groeien de bomen alweer driehoog uit het tapijt. Als wij op tijd uitsterven, blijft die aarde nog wel een tijdje doordraaien… De natuur is grenzeloos vitaal.’

Memory Traces is te bestellen op www.carymarkerink.nl. ISBN 978-94-90506-01-8. Prijs € 150,00. Werk van Cary Markerink is t/m 17 april te zien in Johan Deumens Gallery, Donkere Spaarne 32ZW in Haarlem. www.johandeumens.blogspot.com