jpekker

“Ik ben op mijn best als de mise-en-scène de indeling van het huis bepaalt en niet andersom. Draaien in een bestaand huis betekent voor mij een aaneenschakeling van concessies. Een lange gang is te kort, de kamers zijn altijd te klein en vooral ook te laag. Om nog maar te zwijgen van de indeling, die zelden overeenkomt met wat ik in mijn hoofd heb.”

Voor zijn film Borgman heeft Alex van Warmerdam in de bossen rond Bloemendaal een moderne villa laten verreizen. Je zou het niet zeggen, maar het is voor het grootste deel van multiplex. Met een (niet werkend) kookblok en een (echte) vleugel, een houten vloer, behang met Escher-achtige patronen en kunst aan de muur van de schilder Ysbrant. En buitenmuren waarop ‘de tijd is aangebracht’ in de vorm van roest, mos, vlekjes en lekwater.

In de villa woont een welgesteld Westers gezin, bestaand uit een hardwerkende vader, een schilderende moeder en drie kindertjes, samen met een Deense au-pair. “Alles is nep,” zegt Van Warmerdam terwijl ‘de set’ in gereedheid wordt gebracht voor opnames. “Er is geen wc in het huis en er is geen stromend water.”

Ook de oprijlaan met bocht is speciaal aangelegd, net als de vijver en de tuin, die in de film ingrijpende veranderingen ondergaan. Er staat een gastenverblijfje, een tuinhuis en een carport, een productiekantoor en een speciale tent waar de kinderen zich kunnen vermaken als er geen opnamen zijn.

Voor Abel en De Noorderlingen liet Van Warmerdam ook alle sets al bouwen in de studio, voor Kleine Teun liet hij een boerderij neerzetten, voor De laatste dagen van Emma Blank een huis. “Film is bouwen voor mij, dan heb je de illusie onder controle. Het is zoveel efficiënter, maar in Nederland gebeurt het zelden, omdat er natuurlijk een prijskaartje aan hangt. Maar wat dacht je van Ben Hur? Of van Hitchcock, die liet ook veel bouwen. Of Kubrick? Die filmt heel Vietnam in een buitenwijk van Londen.”

In de woonkamer wordt de flatscreen aangezet door 1st AD Willem Quarles van Ufford. Popeye verschijnt in beeld. “Ha, dat is leuk”, zegt Van Warmerdam. “Maar is het de goeie scène?” Cameraman Tom Erisman moet van de leren bak af, zodat de drie kinderen des huizes en het Deense kindermeisje voor de televisie kunnen plaatsnemen. “Moet je lachen?” vraagt Van Warmerdam aan een van de kinderen. ‘Nu mag je nog lachen, straks niet meer hoor.”

Hoofdrolspeelster Hadewych Minis – badjas, rubber laarzen – krijgt een glas wijn in handen gedrukt. “Willem, welke scène doen we eerst?” vraagt ze. “Je komt van buiten”, legt Van Warmerdam uit. “Maar waar laat ik mijn wijn dan als ik de deur dicht moet schuiven?” wil Minis weten. Van Warmerdam plaats de kinderen in de juiste positie op de bank en zegt: “Laten we het een keer grof doen, dan hebben we een idee”.

Zo geschiedt. “Stine, will you bring the children to bed?”, bitst Minis tegen het Deense kindermeisje (Borgman is een coproductie met Denemarken en België). “Yes, madam”, antwoordt de Deense actrice Sara Hjort Ditlevsen. “Maar we hebben onze ijsjes nog niet op”, protesteren de kinderen. Het helpt niet, achter elkaar marcheren ze de kamer uit. Als de Daltons. Buiten staat een windmachine te loeien. Van Warmerdam – handen in zijn zakken – kijkt stuurs naar de monitor.

“Jullie hebben het goed voor elkaar, hè”, zegt hij tussen de repetities tegen de kinderen die tevreden aan hun ijsjes likken. Dan, tegen niemand in het bijzonder: “De wind mag trouwens wel een tandje harder.” “Wie regelt de wind?”, vraagt Quarles van Ufford in zijn portofoon. Buiten het zicht wordt aan de knoppen gedraaid; met het nodige kabaal waait iets omver.

Even later is de rust in de tuin wedergekeerd. En wordt de scène razendsnel opgenomen – met Minis in een crèmekleurig jurkje en op rode hakken in plaats van een badjas en rubber laarzen, de juiste scène van Popeye op de flatscreen en precies de goeie wind achter de halfgesloten jaloezieën.

Borgman | Nederland, 2013 | Productie Graniet Film | Producent Marc van Warmerdam | Scenario en regie Alex van Warmerdam | Camera Tom Erisman | Montage Job ter Burg | Production design Geert Paredis | Muziek Vincent van Warmerdam | Sound design Peter Warnier | Kostuumontwerp Stine Gudmundsen-Holmgreen | Make-up Marike Willard-Hoogveld | Casting Annet Malherbe | Met Jan Bijvoet, Hadewych Minis, Jeroen Perceval, Sara Hjort Ditlevsen, Eva van de Wijdeven, Annet Malherbe, Tom Dewispelaere, Alex van Warmerdam | Kleur, ± 110 minuten | Distributie Cinéart | Te zien vanaf 29 augustus 2013 | Foto Bob Bronshoff

“Het is een titel die u wellicht zal verrassen”, zei festivaldirecteur Thierry Frémaux donderdagochtend op een persconferentie over Alex van Warmerdams Borgman. “Soms duiken er echter namen op die nooit eerder in competitie hebben gezeten – niet omdat wij ze hebben afgewezen, maar omdat ze nooit op het juiste moment beschikbaar waren. Wij zijn heel blij dat Alex van Warmerdam nu voor het eerst in competitie zit. En we zijn ook blij dat Nederland in competitie zit.”

Borgman van Alex van Warmerdam is geselecteerd voor de hoofdcompetitie van het festival van Cannes, het belangrijkste filmfestival van de wereld. Het is voor het eerst sinds 1975 (Jos Stellings Mariken van Nieumeghen) dat een Nederlandse film meedingt naar de Gouden Palm.

Van Warmerdam zat in Noord Spanje om aan een nieuw script te werken toen hij door Frémaux werd gebeld. “Wat er door me heen ging? Niets! Het zat er wel een beetje aan te komen… de film ligt al een tijd bij het festival en hoe langer je niets hoort, hoe groter de kans is dat je er bij zit. Maar ik ben heel blij natuurlijk; het is een heel feestelijk gevoel.” Ook Marc van Warmerdam reageert verheugd. ‘Ik ben héél, héél erg blij. Als producent, als broer én als voorzitter van Filmproducenten Nederland. Dit is goed voor de Nederlandse film.”

Borgman, de achtste speelfilm van Van Warmerdam, is een donkere, boosaardige vertelling over een sinistere Catweazle-achtige figuur, die, nadat hij uit zijn ondergrondse onderkomen is verjaagd, zijn intrek neemt in de enorme villa van een welgestelde familie. Alex van Warmerdam: “De film bevat een aantal moorden en onvervalste horrorelementen.” De belangrijkste rollen worden gespeeld door de Vlaming Jan Bijvoet, Hadewych Minis, Eva van de Wijdeven, Annet Malherbe en Alex van Warmerdam zelf.

Van Warmerdams werk geniet grote aanzien in het buitenland. Zijn debuut Abel werd in 1986 op het festival van Venetië bekroond met de Prijs van de Internationale Kritiek. Ook De Jurk (1996) en De laatste dagen van Emma Blank (2009) waren te zien in Venetië; De Noorderlingen won in 1992 de European Film Award; in 1998 was Kleine Teun geselecteerd voor Un certain regard, de tweede competitie van het festival van Cannes.

Er werden dit jaar 1858 films ingestuurd; daarvan kregen er vooralsnog negentien een plek in de Gouden Palm-competitie, die wordt beoordeeld door een jury onder leiding van Steven Spielberg. Daarbij zijn geen debutanten, wel veel habitués, zoals Joel en Ethan Coen, Steven Soderbergh en Roman Polanski. Alexander Payne keert terug naar de Côte d’Azur, net als James Gray en de Fransen François Ozon en Arnaud Desplechin. Ook de Italiaan Paolo Sorrentino, de Deen Nicolas Winding Refn, de Frans-Tunesische filmmaker Abdellatif Kechiche, de Iraanse Oscar-winnaar Asghar Farhadi, de Japanners Kore-Eda Hirokazu en Miike Takashi en de Chinese meester Jia Zhangke kunnen hun koffers pakken.

Heli van de Mexicaanse regisseur Amat Escalante (Sangre, Los bastardos) kreeg eveneens een plekje in de competitie. Dit snoeiharde drama is gecoproduceerd door het Amsterdamse productiehuis Lemming Film. De tweede competitie Un Certain Ragard, die opent met Sofia Coppola’s The Bling Ring, heeft eveneens een Nederlands tintje. Daarin is, naast werk van o.a. Claire Denis, Rithy Panh en Lav Diaz, ook Omar van de Nederlandse Palestijn Hany Abu-Assad opgenomen.

De 66e editie van het festival van Cannes vindt plaats van 15 t/m 26 mei. Het festival opent met The Great Gatsby van Baz Luhrmann, met onder anderen Leonardo DiCaprio en Carey Mulligan. Als slotfilm staat Jérôme Salle’s Zulu geprogrammeerd, een in Zuid-Afrika opgenomen thriller met hoofdrollen voor Forest Whitaker en Orlando Bloom. Beide films draaien buiten competitie.

“Ik ben de eerste die Alex en Marc heeft gefeliciteerd. Ik ken de procedure natuurlijk, dus ik wist dat je een week van tevoren wordt gebeld als je er niet bij zit en een dag van tevoren als het ja is. Dus toen ik hoorde dat ze nog niet gebeld waren, dacht ik: dat kan wat worden.”

Sinds 1975, toen het historische drama Mariken van Nieumeghen was uitverkoren, is er ieder jaar na de bekendmaking van de selectie van de Gouden Palm-competitie gerefereerd aan Jos Stelling en zijn film. Jaar na jaar was er wéér geen Nederlandse film geselecteerd. Tot afgelopen donderdag j.l., toen festivaldirecteur Thierry Frémaux bekendmaakte dat Borgman van Alex van Warmerdam in de Gouden Palm-competitie was opgenomen.

Jos Stelling is blij. “Nu ben ik af van het gezeur. Mariken was bepaald niet mijn beste film. Mijn slechtste, denk ik. Hij werd later verkocht als een soft-porno-achtig iets. In Canada werd er zo maar een kwartier uitgesneden. Of ik jaloers ben? Nee, echt niet. Ik vind het erg leuk voor Alex. Als je het hebt over jaloezie, dan zou ik wel zo’n broer willen. Marc is een ongelooflijk belangrijke factor; die maakt alles wat Alex bedenkt werkelijkheid.”

Destijds was selectie ook bijzonder, weet Stelling nog. “Het festival is altijd heel mediterraan geweest; de focus lag op Italië, Frankrijk en Spanje en bepaald niet op Nederland.”

Voor de film is het fantastisch, maar voor Stelling zelf hoeft het niet zo nodig, zo’n festival. “Cannes is een soort hoer. Het gaat om de poen en alles is nep. Ik heb een keer een hele middag met een belangrijke Japanner zitten praten, omdat het volgens Robbert Wijsmuller goed zou zijn voor mijn film. Bleek het de verkeerde Japanner.”

Aan zijn rode loper-première bewaart Stelling wel goede herinneringen. “Dan werd je in een achteraf-steegje in een limousine geduwd, die een blokje om reed zodat het publiek dacht dat er heel veel limousines waren. Ik herinner me de trap van het oude festivalpaleis nog: fantastisch! Dat leger fotografen! Al die agenten! Jeanne Moreau! Ik wilde door een zijuitgang naar buiten en nog een keer, maar dat was niet de bedoeling.”

Alex van Warmerdam staat erom bekend dat hij net zo’n afkeer heeft van het hele circus als Stelling. “Toen ik het nieuws hoorde, moest ik denken aan Alex in pak. Daar houdt hij helemaal niet van. Maar hij is veranderd, zegt-ie. Hij heeft dat geleerd sinds Kleine Teun. Ik ben benieuwd.”

piëzografie 30 x 57 cm, ingelijst 77 x 48 cm, oplage 125

Twee jaar geleden schreef Alex van Warmerdam het script voor zijn nieuwe film Camiel Borgman, een donkere, boosaardige vertelling over een arrogant, welgesteld echtpaar, hun drie kinderen en het kindermeisje.

Om het laatste financiële gat te dichten, heeft hij de prent man met baard gemaakt. Wie de film ondersteunt met een bijdrage van € 1000,- ontvangt een gesigneerde, genummerde en ingelijste piëzografie. Ook krijg je de kans om Camiel Borgman nog vóór de landelijke première te zien en ontvang je de film op dvd. Meer informatie via Graniet Film.

Al te vaak worden er in Nederland geen affiches verboden. En als ze al verboden worden, dan gaat het in negen van de tien gevallen om expliciet bloot. Ik herinner me het affiche van 06, met een foto van Erwin Olaf van een naakte vrouw die wijdbeens op een wc-pot zit met de ene hand in haar kruis en een telefoonhoorn (die had je toen nog) in haar andere hand. ‘In strijd met het goed fatsoen en de goede zeden’ oordeelde de Reclame Code Commissie destijds.

Er waren welgeteld twee klachten binnengekomen. De Commissie stelde de klagers, die om een verbod vroegen van de ‘aanstootgevende reclame-uiting’, in het gelijk omdat het affiche ‘als pornografisch kan worden aangemerkt’. Daarbij hield de Commissie rekening met het feit dat het affiche voor iedereen zichtbaar te zien was, op billboards langs de openbare weg.

Het Groninger Museum zag zelf af van verspreiding van een omstreden plasseks-poster, bedoeld om de expositie A History of Sex van de al even omstreden Amerikaanse fotograaf Andres Serrano onder de aandacht te brengen. Justitie in Amsterdam had laten weten van mening te zijn dat de foto op de poster – een vrouw die in de mond van een man urineert – aanstootgevend is. De affiches zijn wel enige tijd in Groningen te zien geweest, maar moesten verwijderd worden na een kort geding, aangespannen door het GPV, negentien scholen, kerken en andere maatschappelijke groeperingen, waaronder de Turkse Kulturele Vereniging en de Stichting Moskee en Islamitisch Centrum Groningen. Zij noemden de poster een pornografische reclame-uiting die beledigend is voor hun levensovertuiging.

Het affiche van het cabarettrio De Vliegende Panters – een blote vrouw met schuurmachine, laars en hondje – wekte de toorn van de ChristenUnie in Smallingerland. ‘Met ons vinden vele burgers deze vorm van reclame strijdig met de goede zeden’, aldus Jan van der Wouden van de ChristenUnie. Hij vond geen gehoor. ‘De afbeelding is een culturele uiting en niet seksueel of aanstootgevend’ oordeelde de burgemeester van Drachten. ‘Het affiche is functioneel’, meende de directeur van De Lawei, waar de voorstellingen plaatsvonden. Rond schouwburg Agnietenhof in Tiel grepen boze tegenstanders zelf in: met een spuitbus werd blauwe verf over haar borsten en schaamstreek gespoten, zodat het leek alsof de vrouw een blauwe bikini droeg.

De poster van Claudia de Breij’s show ‘Claudia zuigt’ – met De Breij als Eva, die in het paradijs reikt naar een appel aan een boom, waar een slang omheen slingert die uit een stofzuiger komt – werd ook aangepast. De (vrouwelijke) programmeur van cultureel centrum Stroud in Putten vond de aankondiging ‘te aanstootgevend’. Het beeld werd gekuist; de naam van de voorstelling werd vervangen door ‘Claudia treedt op’.

De poster van cabaretduo Veldhuis en Kemper voor de show Tijd heelt alle zonden – waarop de achterkant van een naakte vrouw stond afgebeeld – werd afgekeurd in Ede. De cabaretiers lieten weten de reactie van de gemeente niet te begrijpen. ‘We hebben de bijbel er nog even op nageslagen en daarin niet kunnen terugvinden dat God de vrouw met kleren aan heeft geschapen. Hiermee is maar weer eens aangetoond dat fundamentalisme overal voorkomt.’

De eerste poster van Zack and Miri Make a Porno werd afgekeurd door de Motion Picture Association of America (die niet alleen alle films keurt die in de Amerikaanse bioscopen worden uitgebracht, maar ook de bijbehorende posters), omdat deze seksueel suggestieve beelden zou bevatten.

Op de poster zijn de (aangeklede) hoofdrolspelers Seth Rogen en Elizabeth Banks te zien, met onderaan, op kruishoogte hun achterhoofden, waardoor de indruk wordt gewekt dat ze elkaar oraal bevredigen. De tekst ‘Coming Soon’ maakt het plaatje – en de grap – af.

‘Seth Rogen & Elizabeth Banks made a movie so titillating that we can only show you this drawing’, stond er op de alternatieve filmposter. De Nederlandse distributeur BFD gebruikte overigens zonder problemen de eerste filmposter.

De ChristenUnie in Utrecht maakte bezwaar tegen een enorme promotieposter van lingerieketen Hunkemöller met een vrouw in een gouden bikini, bevestigd op een winkelpand aan de Oude Gracht. De ChristenUnie eiste dat het college van burgemeester en wethouders zou optreden tegen reclame-uitingen in de publieke ruimte die kwetsend zijn voor vrouwen. ‘We zijn jaren bezig geweest met de emancipatie van vrouwen. Zij moeten niet worden beschouwd als lustobject.’ De lingerieketen toonde zich niet onder de indruk: ‘Het is geen blote dame. We zien haar niet als lustobject. Het is gewoon een mooie dame die geniet van een zonnige dag’.

De poster van de overzichtstentoonstelling van Alex van Warmerdam in het Stedelijk Museum Schiedam, met een naakt meisje met twee koffers, mocht eerder dit jaar ook niet worden opgehangen in de openbare ruimte. Het verbod kwam echter niet van de Reclame Code Commissie; de commercieel directeur van JCDecaux, het bedrijf dat wereldwijd billboards en Mupi’s exploiteert, weigerde het affiche.

‘Hij heeft ons uitgelegd dat er geen plek is voor onnodig uitdagende uitingen, zoals hij dat noemt’ vertelde Van Warmerdam destijds vol ongeloof. ‘Veel mensen zouden zich daaraan storen. Het lokt vandalisme uit en het is in strijd met de goede zeden en smaak. De goede zeden en smaak… een meisje met zo’n onschuldig driehoekje. Het lijkt de Victoriaanse tijd wel! In een eerste gesprek, zei hij: dan hangt het daar en staat Mohammed met zijn gesluierde vrouw ernaar te kijken. Wat moet die daar wel niet van denken? Dus die man gaat er op voorhand vanuit dat een zekere Mohammed zich daaraan gaat ergeren. Daar heb je het weer: die zelfcensuur ten opzichte van de moslims. Terwijl Jan Smit in zijn onderbroek en van die geile push-up bh’s wel mogen. Angstaanjagend vind ik het. En de Venus van Milo dan? Een liggend naakt van Goya of Velázquez?

© Alex van Warmerdam

Als een kunstenaar over zijn werk gaat vertellen, verdwijnt vaak een deel van het mysterie; soms blijft er helemaal niets van over. Maar een enkele keer is het wél leuk.

In zijn atelier, ten kantore van Orkater, waar ik was voor een Parool-artikel over de expositie ‘Alex van Warmerdam. Tentoonstelling. schilderijen, film, theater’ in het Stedelijk Museum Schiedam, legde Van Warmerdam uit dat zijn werk onder meer afwijkt van illustratoren als Kamagurka, Gummbah, Glen Baxter of Benoît omdat het niet cartoonesk is. ‘Ik vind dat die dingen van mij ook schilderkunstig overeind blijven. Dat is mijn enige maatstaf: het moet goed geschilderd zijn. Ik zoek lang naar materiaal: naar foto’s en voorbeelden om het realistische trekken te geven. Als ik een berg wil schilderen google ik afbeeldingen of koop ik een boek over bergen. Ik heb boeken vol voetballers en vogels. Ik heb boeken met maanlandschappen en hondenboeken. Alleen de kabouters, die komen voort uit mijn eigen brein.’

Toen mijn recordertje al lang en breed in mijn tas was verdwenen haalde hij vanonder een vage stapel een genummerde prent tevoorschijn die hij had vervaardigd bij een eerdere, kleine expositie. Mannen en een hond rond een put, in ongemakkelijke houdingen staand of naar hun knie grijpend. ‘Die mannen… weet je waar ik die van heb nageschilderd? Het zijn voetballers. Afkomstig uit zo’n Hollandse Velden-boek. Het zijn voetballers, die ik andere kleren heb gegeven.’

Kom bij Van Warmerdam overigens niet aan met de kwalificatie ‘absurdistisch’. ‘Absurdistisch? Tegenwoordig is alles absurd. Dat zegt me helemaal niks.’

Alex van Warmerdam. Tentoonstelling. Schilderijen, film, theater. Van 14 februari t/m 24 mei in Stedelijk Museum Schiedam. Bij de tentoonstelling verschijnt het boek Meisje met koffers, met alle gouaches die Van Warmerdam maakte voor NRC Handelsblad. In de museumwinkel zijn ook drie speciaal vervaardigde piëzografieën, een pakketje ansichtkaarten, mokken en T-shirts te koop.

Links Alex van Warmerdams poster van De laatste dagen van Emma Blank die was genomineerd voor de Cinema.nl Afficheprijs. Rechts de poster die nu meedingt naar de Film Poster Award van de TV Krant.