Verontrustende flarden uit andermans leven
Kijken en bekeken worden, daar draait het om in de wonderlijke wereld van Elmgreen en Dragset. In de Onderzeebootloods, een gigantische dependance van Museum Boijmans Van Beuningen in de Rotterdamse haven, heeft het Scandinavische kunstenaarsduo een naargeestige grotestadswijk opgetrokken. Met een grauw huizenblok, overvolle vuilcontainers, kapotte straatverlichting, en een reuzenrad dat tussen alle treurigheid voor iets van vrolijkheid moet zorgen. En met een handvol acteurs, verbonden aan het Ro Theater, die naadloos opgaan in het gewone publiek.
De Deen Michael Elmgreen (1961) en de Zweed Ingar Dragset (1968) maakten aan het begin van deze eeuw razendsnel furore in de kunstwereld met net zulke vervreemdende projecten. In de woestijn buiten Marfa, Texas plaatsten zij een permanent gesloten Prada winkel, met de collectie van 2005 op de schappen. In de kelder van een New Yorkse galerie bouwden ze een metrostation. En tijdens de Venetiaanse Biënnale van 2009 transformeerden zij twee paviljoens tot woonhuizen van kunstverzamelaars, waarin de bezoekers werden rondgeleid door een babbelzieke makelaar. Verontrustend detail: het levenloze lichaam van de eigenaar dobberde in het zwembad.
Een ellenlange tunnelbuis – het lijkt Alice in Wonderland wel – geeft toegang tot ‘The One & The Many’, zoals de Rotterdamse installatie annex performance van Elmgreen en Dragset heet. Bij een pinautomaat, halverwege, is een Maxi-Cosy achtergelaten; erin ligt een levensechte baby. De wanden zitten onder de graffiti, hier en daar hangen billboards voor een nieuwe reality show en de expositie ‘The One & The Many’ in de Onderzeebootloods.
In de schaars verlichte, bijna 5000 vierkante meter grote loods loop je direct tegen een huizenblok aan, dat bewondering oproept door de omvang én de details: de namen bij het belbord, de rolstoel en de doos met oude kranten in de entree van het huizenblok, de graffiti in het toilet (“Man, 39, zoekt jonge mannen”). Het is overigens ook gewoon leuk.
Bij sommige woningen kun je naar binnen kijken, uit sommige ramen schalt geluid naar buiten – de aangekondigde reality show, een voetbalwedstrijd, Chinese karaokemuziek. De flarden uit andermans leven – of zijn het confronterende inkijkjes in je eigen bestaan? – zetten de fantasie onmiddellijk in beweging.
Op een smoezelige matras ligt een (wassen) jongen gestrekt. Naast hem is zijn pc opengeklapt; op een homodatingsite komen steeds nieuwe berichten binnen. Vanuit het reuzenrad kan ook een blik in de appartementen op de bovenste verdiepingen worden geworpen.
Het overrompelende, surrealistische bouwwerk van Elmgreen en Dragset, die naar eigen zeggen inspiratie vonden bij filmmakers als Ingmar Bergman en Rainer Werner Fassbinder, kan worden gezien als commentaar op de deplorabele staat van West-Europa, waar mensen de ongure openbare ruimte steeds meer mijden en zich terugtrekken in hun volgestouwde woningen. Het is tevens een psychologisch experiment; hoe verhoudt de eenling zich tot de massa?
Wie de man in grijze potloodventersjas vraagt met een druk op een knop het reuzenrad in beweging te zetten, ondergaat een transformatie. Als je er weer uit stapt, is de kans groot dat je wordt aangestaard door andere bezoekers, die zich afvragen of jij net zo bent als zij of dat je misschien toch onderdeel uitmaakt van het totaalkunstwerk, zoals het donkere meisje dat de godganse dag op een bankje zit. Haar ene hand rust op de rode, lege kinderwagen die voor haar staat. In de ander houdt ze haar mobieltje. “Wie kan mij nu helpen?”, zegt ze – net hard genoeg dat omstanders kunnen meeluisteren. “Ik kan niet weg vanavond. Ik moet dat kind terug bij mijn moeder gaan halen.”
The One & The Many van Elmgreen & Dragset. T/m 25 september in de Onderzeebootloods, RDM-straat 1 Rotterdam.
