Paul Verhoeven Paul Verhoeven

Tijdens het afgelopen filmfestival van Cannes werd in een klein zaaltje in de krochten van het festivalpaleis een nieuwe film van Paul Verhoeven vertoond: de 145 minuten durende Franse productie Teenagers. Voorafgaand kreeg iedereen een pen, een provisorisch bedrukt T-shirt en een gestencild persmapje in handen gedrukt. Niemand vroeg zich af of dat niet vreemd was voor een film van Paul Verhoeven.

De film was nauwelijks bezig of de zaal stroomde zo goed als leeg. Dit was een andere Verhoeven. De journaliste die de ‘verkeerde’ Verhoeven – een blozende zestiger met geblondeerd haar en een diamantje in zijn oor – om indruk te maken de groeten van Joe Esterhazy had gedaan, en het nauwelijks kon geloven dat hij wel even koffie met haar wilde drinken, zag ook in dat ze een ander voor zich had.

De Fransman – die tien jaar aan zijn film werkte, het scenario schreef, produceerde en regisseerde en zelf de kostuums en de soundtrack maakte – heeft dezelfde voor- en achternaam (‘Vóór de Franse revolutie was het nog Van Der Hoeven’), niet het talent van de Nederlander.

Ik had voor aanvang van het festival al contact gezocht met Verhoeven, omdat het me wel curieus geval leek. Sindsdien krijg ik de ene na de andere mail waarin ik op de hoogte wordt gebracht van het wel en wee van de film.

Zo meldde hij dat ‘de tweede vertooning van de film “Teenagers”, de 21ste Mei, in Cannes, nog “‘gekker” (was) dans de eerste : er waren tweemaal zoveel mensen dans plaatsen in de zaal ! Sommige hebben een uur lang gewacht on kunnen binnen treden… Daarna, om 20 uur, was er een “open bar” in het Belgisch Paviljoen (de jonge Quentin, die de hoofdrol had, was aanwezig, en is Belg). Wat de mensen beval, was de positieve kant van de film, vooral het derde deel, en ze waren zeer tevreden.

En recent kreeg ik een mail dat de film in de officiële selectie zit van het Festival van Philadelphia (US). ‘Philadeplhia is een stad van 5.000.000 inwoners, het was dus geen mini-festival in een dorpje van de Cevennes…!’ schreef Verhoeven. ‘Het is een goed teken van de waarde van deze film.’

Of de film te zijner tijd in Nederland te zien zal zijn is nog de vraag. Ook Cinekid-directeur Sannette Naeyé stond in Cannes na tien minuten weer buiten.

Dat Hollywood een probleem heeft met alles wat naar bloot neigt, is al langer bekend. Ook de Amerikaanse poster van Park Chan-wooks bloederige virusthriller Bak-jwi (Thirst) moest eraan geloven. In eerste instantie valt het nauwelijks op, maar er is gerommeld met het décolleté. En waar zijn haar benen gebleven? Lang leve photoshop!

The moment there is a flicker of doubt, a flicker of self criticism that becomes
visible to others, the magic falls away. You have to be believable.
You have to have no fear. If you don’t believe yourself, that’s your own problem.

De van oorsprong Duitse kunstenares Julika Rudelius (1968) maakt audiovisueel werk waarin ze het menselijk gedrag onder de microscoop legt. In het schitterende drieluik Tagged uit 2003 tonen een aantal allochtone jongens hun net aangeschafte, peperdure spijkerbroeken, blouses en schoenen, noemen ze de merken en vertellen wat het heeft gekost. In het minstens zo mooie Forever (2006) laat ze aan de rand van een zwembad vijf oude, voor veel geld vertimmerde vrouwen over schoonheid.

In de fascinerende dubbelvideo Study in Obedience – nog t/m 4 juli  te zien in Galerie Diana Stigter aan de Elandsgracht in Amsterdam – zoomt Rudelius (die vorig jaar werd bekroond met de Amsterdamprijs voor de Kunsten) in op weer een andere subcultuur: jonge, ambitieuze, strak in het pak gestoken Amerikaanse aspirant-politici, die door door de wol geverfde mannen op leeftijd in hun protserige kantoren worden uitgehoord over hun ambities en van advies worden voorzien. Het resultaat is een even theatraal als indringend kamerspel over echt en onecht, geloofwaardigheid en overtuigingskracht, en over jezelf zijn.

Zo goed als de afstudeerfilms van Lichting 2009 zijn, vooral op productioneel vlak, zo middelmatig zijn de meeste affiches. Je ziet direct wat de voorbeelden zijn en wat de bedoeling is, maar de uitvoering schiet in veel gevallen tekort. En nu is het formaat ook nog gehalveerd ten opzichte van vorig jaar, maar dat zal de kredietcrisis wel zijn.

Veel posters zijn geijkte combinaties van een portret en de titel in een willekeurig lettertype. Op het affiche van Iliriana staat het hoofd van de hoofdpersoon links, op dat van Bingo rechts. Maar die heeft tenminste nog een goeie blik in zijn ogen. Het grauwe, grofkorrelige affiche van het fascinerende vormexperiment In een vergeten moment heeft wel wat van een oud Russisch icoon. De persoon in kwestie is nauwelijks te herkennen, maar dat zal een rechtenkwestie zijn. Geen van de geportretteerden in de film is om toestemming gevraagd.

Bijna net zo grofkorrelig is de foto van het piepjonge circusmeisje uit de documentaire Tzirk. Ze zit in de rechter benedenhoek, omringd door veel zwart, wat goed werkt. De kriebelige, breekbare titel en credits zijn handgeschreven door Sander van Dieren, die met de poster afstudeert aan de ArtEZ hogeschool voor de kunsten in Arnhem. De poster van Baba (van Kamiel van Kessel) is al even simpel en doeltreffend: een móói portret van de hoofdpersoon, die recht in de lens kijkt. Ook hier zijn de titel en alle credits gezet in een en dezelfde, elegante letter.

Het hoofd van de titelheld uit Wes gaat voor de helft schuil achter een boom, die om ondoorgrondelijke redenen de halve poster in beslag mag nemen. Alle credits staan over het bovenlijf van Wes, die in niets lijkt op het voetballende branieschoppertje uit de film. Het contrast had niet groter kunnen zijn: fantastische productie, bar slechte poster.
Van de wispelturige, mooie hoofdrolspeelster uit Sacha draait zijn alleen haar blote rug en achterhoofd zichtbaar. Daar overheen heeft regisseur Sara Verweij tamelijk willekeurig een rommelpotje aan verschillende (slecht gespatieerde en leesbare) lettertypes geparkeerd. Om onbegrijpelijke redenen staat de pay off in het Engels: ‘Someone has been holding back / you know it is yourself’.

Op de poster van De herinnering en daarna (een documentaire over een jonge vrouw) zou je ook de hoofdpersoon verwachten, maar er is gekozen voor een grauwe Oostblokflat. Dat valt in ieder geval op. De typografie, mooi geplaatst in de witte lucht boven het gebouw, is bijpassend sober. De titel van Blijf bij me, weg is op de poster in tweeën geknipt. Hij staat in grote kapitalen. Op twee regels, zonder komma, maar in een veel minder mooi lettertype dan in de film zelf. Eronder staat de titel voor alle zekerheid overigens wél zoals de regisseuse hem heeft bedoeld, met komma. Van de vijf polaroids is geen chocola te maken: een hand, nog een hand, en nog een hand…

Het affiche van Het mysterie van de volle maan is één op één gekopieerd van Harry Potter: de manier waarop de hoofdrolspelers zijn geposteerd, de kleurstelling, alleen het titelbeeld is een beetje aan de magere kant. Origineel is het niet, maar de poster maakt wel in één opslag duidelijk wat de film te bieden heeft, en dat is al heel wat. Ook de poster van Hawkes treft de sfeer van de film uitstekend. Geen toeval; hij is getekend door een van de medewerkers aan de film: Matthijs Joor, die afstudeert in de richting Interactieve Media en Visual Effects. Het is alleen jammer dat de titel slecht is geplaatst (want in het volste gedeelte) en dat de credits onscherp en dus slecht leesbaar zijn.

Ook twee documentaires worden aan de man gebracht met een geïllustreerd affiche. Voor dat van Altijd 19 maakte Elise van Iterson een fraaie tekening van de onfortuinlijke hoofdpersoon. Vanuit de verte lijkt hij een beetje op Michael Moore, het zal wel door het petje komen. Je vraagt je toch af waarom niet voor een foto is gekozen. Ook de plaatsing van de filmtitel roept vragen op: je leest Al 19, en dat kan toch niet de bedoeling zijn. Op de documentaire Brul van de Leeuw plant de getekende hoofdrolspeler een Vlaamse gele vlag met zwarte leeuw in de wereldbol. Aardig, maar het voegt niets toe. In de documentaire zitten prachtige, zeer bruikbare beelden van de jonge Belgische hoofdrolspeler, met een rood-wit-blauwe sjerp om zijn nek.

Ook het affiche van de fictiefilm Jacco’s film is getekend. In dit geval werkt dat wel. Soortgelijke tekeningen zitten ook in de film, zogenaamd gemaakt door het wonderkind Jacco zelf. En door het woord film in de titel is de kale zwart-wit poster toch als filmposter te herkennen. Het affiche is ontworpen door het Amsterdamse bureau Shosho  (dat de afgelopen jaren steeds meer examenposters is gaan maken; deze editie liefst vijf), maar leunt geheel en al op de illustratie en het handschrift van striptekenaar Floor de Goede. Ze zijn misschien wel wat te strak voor een jochie van tien. Aan de andere kant: Jacco is dan ook een wonderkind.

Bovenste rij, v.l.n.r.:
Altijd 19 – vormgeving: Elise van Iterson
Baba – vormgeving: Kamiel van Kessel
Bingo – vormgeving: Shosho (Susanne Keilhack en Joost Hiensch)
Blijf bij me, weg – vormgeving: Faas Panhuyzen
Brul van de leeuw – vormgeving: Shosho (Susanne Keilhack en Joost Hiensch) / illustratie Menno Mans

Middelste rij, v.l.n.r.:
De herinneringen en daarna – vormgeving: Shosho (Susanne Keilhack en Joost Hiensch)
Hawkes – vormgeving: Matthijs Joor
Iliriana – vormgeving: Shosho (Susanne Keilhack en Joost Hiensch)
In een vergeten moment – vormgeving: Petra Warrink
Jacco’s film – vormgeving: (Susanne Keilhack en Joost Hiensch) / illustratie Floor de Goede

Onderste rij, v.l.n.r.:
Sacha draait – vormgeving: Sara Verweij
Tzirk – vormgeving: Sander van Dieren
Het mysterie van de volle maan – vormgeving: Tristan Westerhuis
Wes – vormgeving: Christian Nevesely

Deze week presenteert Lichting 2009 van de Nederlandse Film en Televisie Academie zijn afstudeerfilms. In uiteenlopende genres; van een aflevering van een televisieserie en een animatiefilm tot een vormexperiment en een egodocumentaire.

De 64 studenten van Lichting 2009 maakten veertien films die staan als een huis. Ze laten stuk voor stuk zien was de studenten kunnen én wat ze willen. De allerbeste is Wes van de Rotterdammer Peter Hoogendoorn, die in de Feyenoord-jeugd voetbalde en acteerde voordat hij films ging maken. Met Wes vertelt hij min of meer zijn eigen verhaal, over een Rotterdams jochie van een jaar of elf dat door zijn vader naar een voetbalkamp wordt gestuurd terwijl zijn moeder op sterven ligt.

In een kale, registrerende stijl die doet denken aan het werk van de Dardennes toont Hoogendoorn de innerlijke strijd van Wesley, die grandioos wordt ‘gespeeld’ door de debuterende Wesley Rietkerken. Die vonden de makers tijdens een voetbalkamp, dat ze volgden tijdens de research. Hoeveel castingrondes er ook volgden, niemand was volgens regisseur Hoogendoorn beter dan het Rotterdamse branieschoppertje van Spartaan ’20.

Het mooist is het slot. Wes heeft een nacht door het bos gedwaald en als hij ‘s ochtends bij het voetbalkamp arriveert ziet hij het busje van zijn vader staan. Wesley rent wag, zijn vader rent achter hem aan. Een worsteling gaat over in een onhandige, hartverscheurende omhelzing. ‘Héé mannetje. Goser’, zegt zijn vader. Verder niks, geen uitleg van wat toch wel duidelijk is. Kippenvel. Van Peter Hoogendoorn gaan we hopelijk nog veel horen.

De afstudeerproducties van Lichting 2009 zijn t/m zaterdag 27 juni te zien in de Filmacademie in Amsterdam. Het programma staat op de site van de Filmacademie. De films zijn later dit jaar ook te zien tijdens het Nederland Film Festival in Utrecht, én op de buis, onder de noemer Filmlab.

Dinsdag 23 en woensdag 24 juni is in de Amsterdamse Stadsschouwburg J’accuse te zien, Abel Gance’s baanbrekende anti-oorlogsepos uit 1919. In een gerestaureerde versie. Met kakelverse muziek, waaraan het afgelopen weekeinde pas de laatste hand is gelegd door de Nederlands componist Reza Namavar, de Amerikaanse gitaarvirtuoos Gary Lucas en het EnsembleCaméléon.

166 minuten duurt J’accuse, waar volgens Wilmar de Visser, contrabassist van EnsembleCaméléon, ‘een goeie anderhalve uur concrete muziek’ voor nodig is, ‘maar ook veel ruis en geroffel’. ‘Je wilt niet de hele tijd muziek horen. Door af en toe een stilte te laten vallen, voel je de spanning veel beter.’

In eerste instantie was er ook nog sprake van een dj, maar dat vonden alle betrokkenen te rommelig worden. Het kostte De Visser zo ook al genoeg hoofdbrekens de drie verschillende talen te integreren: de gitaarmuziek van Lucas, het voormalige bandlid van Captain Beefhearts Magic Band en muzikaal partner van wijlen Jeff Buckley; de nieuwe compositie van Manavar (‘Dromerige muziek. Vrij motorisch ook, met een puls erin’) en de kamermuziek die zijn EnsembleCaméléon selecteerde (Liszt, Britten, Satie, Beethoven).

Gesprekken over de functie van filmmuziek hebben ze niet gevoerd, de partijen kwamen direct to the point en hakten de film in delen. Namavar had de eerste keus, en pikte de scènes eruit ‘waar hij muzikaal het meest mee heeft.’

‘Het is een reuze spannende, gekke manier van werken. Maar het voelt alsof het leuk gaat worden’, aldus Namavar. De Visser: ‘Iedereen heeft er zo veel energie ingestopt. Reza, wij, Gary die in New York bij nacht en ontij de studio induikt… er komt veel los. Dat is heel inspirerend.’

Het complete verhaal en een filmpje met de nieuwe muziek van J’accuse staan op de website van de Volkskrant.

Holland van Thijs Gloger

Er is sprake van een bescheiden trend: jonge Nederlandse filmmakers, die in eigen beheer, zonder steun van het Filmfonds, een film opnemen en er hoogstpersoonlijk voor zorgen dat hun werk op een prestigieus filmfestival te zien in.

Joost van Ginkel maakte de kortfilm Zand, die vorig jaar werd geselecteerd voor de Corto Cortissimo Competitie van het festival van Venetië. Jochem de Vries maakte zonder steun van het Filmfonds Missen, die in mei te zien meedong naar de Gouden Palm voor de beste kortfilm op het festival van Cannes.

En Holland, de tweede volledig in eigen beheer gemaakte speelfilm van de Groninger Thijs Gloger (Assen, 1985) is nu te op het filmfestival van Moskou, het enige A-festival van Rusland. Holland is opgenomen in het programmaonderdeel ‘8 1/2 Films’, met onder meer Lars von Triers Antichrist en Un prophète van Jacques Audiard. ‘Toen mijn producent het vertelde, dacht ik dat hij een grap maakte’, aldus Gloger.

Een langer interview is te vinden op Cinema.nl.

Spike Lee en Kobe Bryant in de kleedkamer van de LA Lakers.

Vorige week maakte Kobe Bryant de Los Angeles Lakers kampioen van de Amerikaanse profcompetitie NBA – zijn vierde kampioenschap alweer, en de vijftiende titel voor de club. In het laatste duel maakte hij dertig punten, Bryant werd tot meest waardevolle speler van de play-offs verkozen.

Wie wil zien hoe goed en bepalend hij is, moet Spike Lee’s documentaire Kobe Doin’ Work kijken. De gelauwerde filmmaker annex New York Knicks-fan Lee volgde de topbasketballer tijdens één wedstrijd, vanaf de warming-up tot de interviews na afloop. Met dertig camera’s (onder supervisie Matthew Libatique, die eerder onder meer Iron Man en The Fountain schoot). In kleur en zwart-wit.

Klinkt dat bekend? Kan kloppen. Lee kreeg het idee toen hij drie jaar geleden in Cannes Zidane, un portrait du 21e siècle zag, het fenomenale portret van de eertijdse Real Madrid-über-galáctico Zinédine Zidane, gemaakt door de beeldend kunstenaars Philippe Parreno en Douglas Gordon.

De verschillen zijn echter minstens zo groot als de overeenkomsten. Parreno en Gordon lieten hun beelden voor zichzelf spreken. Lee laat Bryant reflecteren op de beelden die hij schoot tijdens de topper tussen de LA Lakers en de San Antonio Spurs, de kampioen van het vorige seizoen. Bryant blijkt een keurige, aardige godvruchtige jongen die zijn teamgenoten en tegenstanders, het publiek en de club overlaadt met complimenten, en kritisch is voor zichzelf. De meest voorkomende woorden in zijn lange, tamelijk saaie monoloog zijn ‘execution’ en ‘communication’: als zijn team de opdrachten van coach Phil Jackson maar uitvoert, komt alles goed.

De wedstrijd is van ondergeschikt belang bij Parreno en Gordon, het gaat hen om de sfeer, waar ook de hypnotiserende muziek van Mogwai in belangrijke mate aan bijdraagt. Lee zoomt herhaaldelijk in op het scorebord en volgt de wedstrijd middels spectaculaire totaal-shots van bovenaf. De jazzy muziek van zijn vaste componist Terence Blanchard moet Bryants woorden kracht bij zetten, of fungeert als een soort stoplap op de spaarzame momenten dat hij stilvalt.

Kort en goed: Zidane is een sublieme kunstfilm. Kobe een goed gemaakte sportdocumentaire. Het verschil blijkt ook uit de plek waar de twee producties in première gingen: Zidane, un portrait du 21e siècle was voor het eerst te zien op het festival van Cannes, het mekka van de kunstzinnige film. Kobe Doin’ Work ging kort geleden in première op de sportzender ESPN.

De film staat in zijn geheel op internet.

Carice van Houten met haar eerste Gouden Kalf (foto Felix Kalkman)

Carica van Houten heeft een prettige stem. En daar wordt breed gebruik van gemaakt. Ze sprak een animatitiefilm in (ze is moeder van 97 kinderen in de Nederlandse versie van Horton en zingt een vrolijk liedje), ze werkte mee aan een game (Heavy Rain, eind van het jaar exclusief voor de PlayStation 3) en maakte een luisterboek (ze gaf Anne Frank een stem; de door haar ingesproken acht cd’s van Het achterhuis werden onderscheiden als beste luisterboek).

Nu is ze te horen als Alice, in een animatiefilm uit 1988 van de Tsjechische meester Jan Svankmajer, naar het wereldberoemde boek van Lewis Carroll. De Nederlandse vertaling is van haar vader, de pionier van de zwijgende cinema Theodore van Houten.

Van Houtens stem past perfect bij Alice (blonde pony, roze jurkje met witte roesjes, lakschoenen). ‘Ojee!’ zegt ze keer op keer. De ene keer gewoon, dan weer verzucht Alice het, of sputtert ze. ‘Ojee, ojee, ojee.’
Heel veel tekst heeft Alice niet, toch is de stem van Van Houten het belangrijkste marketinginstrument van de dvd-versie. Haar naam staat strategisch bovenaan het dvd-hoesje. In kapitalen.

Jan Svankmajers eerste lange animatieproductie verdient het steuntje in de rug overigens. Net als Alice en Van Houten lijken Svankmajers eigenzinnige beeldtaal en Lewis Carroll wonderlijke figuren (het witte konijn, de wrede Hartenkoningin) voor elkaar geschapen. Neco z Alenky, zoals de originele titel luidt, is een sinistere combinatie van geanimeerde poppen en live action, van droom en nachtmerrie. Van surrealistische poëzie en horror, van kinderverhaal en volwassen drama.

In twee recente boeken wordt de liefde voor drukwerk beleden: Boekwerk – 28 katernen van het wereldboek en Op basis van Bas Oudt / Based on Bas Oudt, allebei uitgegeven door het onvolprezen De Buitenkant.

Boekwerk – 28 katernen van het wereldboek, samengesteld door Martin Veltman en Frans Lasès, is een indrukwekkende staalkaart van druktechnieken en teksten over drukwerk; een reisgids door de wereld van het boek, met proza, poëzie, essays en interviews.

Stansen, laseren en scheuren, rillen en vouwen, steendruk en irisdruk – alles kan, als het maar naar een formaat van maximaal 30 bij 40 centimeter gevouwen kon worden, zodat de bijdrage in de speciaal ontworpen cassette kan worden opgeborgen. De litho bij een tekst van Naema Tahir, ‘De Koran in mijn leven als vrouw’ bepaalde de oplage op 500. De zeven drukgangen werden als gescheiden vormen op lithostenen getekend en handmatig gedrukt. Illustratrice Sylvia Weve en de vrijwilligers in het Nederlands Steendrukmuseum in Valkenswaard waren er zeven dagen zoet mee.

Op basis van Bas Oudt / Based on Bas Oudt is, zoals de titel al aangeeft, gemaakt in de geest van Oudt door een aantal van zijn ex-Rietveldstudenten onder leiding van Richard Niessen en Esther de Vries.

Het is bepaald geen saai plaatjesboek geworden, met afbeeldingen van affiches op postzegelformaat. De makers zijn erin geslaagd de invloed, de fysieke kwaliteiten, de verhoudingen tussen het werk, en de voorkeuren van Oudt samen te brengen. Al bladerend kom je in zijn universum terecht.

Oudt is tevreden met zijn boek, vertelden de makers toen ik ze kortgeleden interviewde. Niessen: ‘Hij vindt het een heel geslaagd winterboek voor grafische ontwerpers.’ De Vries: ‘Je weet wel, van die vakantieboeken van Donald Duck enzo, waar je de hele zomer in kunt kijken en je telkens iets nieuws ziet…’ Niessen: ‘Alleen dat full color-gedeelte, daar is hij niet zo uitgesproken over.’ De Vries: ‘Als ik Bas was zou ik er heel erg blij mee zijn. Maar hij bekijkt het het boek natuurlijk anders. Hij ziet nog maar een heel klein beetje met één oog. Met een speciale loep heeft hij de pagina’s gescand. Dat is eigenlijk wel een goeie manier. Het is niet de bedoeling dat je het boek van A tot Z gaat lezen.’