jpekker

Er bestaan twee versies van Antichrist van de Deense regisseur, manipulator annex meesterprovocateur Lars von Trier: ‘een ondeugende protestantse’ en een ‘aardige katholieke’. In de laatste ontbreken de meest extreme sequenties, omdat de film anders niet te verkopen is aan de televisie en ‘preutse’ afzetgebieden als Zuid-Europa, Azië en de VS. In Nederland werd eerstgenoemde versie in de bioscoop uitgebracht; welke versie ARTE vanavond uitzendt, is op voorhand onbekend.

In de pompeuze proloog – zwart-wit, slowmotion, Händels Lascia ch’io piangaop de geluidsband – heeft een stel seks op de wasmachine in de badkamer, Von Trier toont de penetratie in close-up. Het raam staat open; sneeuwvlokjes dwarrelen naar binnen. De wasmachine draait. Hun zoontje komt de badkamer binnen lopen – misschien ziet zijn moeder hem, misschien ook niet. Ze heeft in ieder geval geen oog voor hem, met vreselijke gevolgen: op het moment dat de twee klaarkomen, valt het jongetje uit het open raam (preciezer: hij stort zich naar beneden), zijn knuffel achterna. Eros en Thanatos, liefde en de dood, gevangen in één moment dat tegelijkertijd magistraal én kitscherig is.

In het vervolg van Antichrist (de laatste t in de filmtitel is vervangen door het vrouwteken) doen de naamloze man (Willem Dafoe), een afstandelijke therapeut, en zijn hypersensitieve vrouw (Charlotte Gainsbourg) er alles aan het verlies van hun kind te verwerken. Ze trekken zich daartoe terug in hun huisje (‘Eden’) in een paradijselijk bos. De verschillende stadia van haar kruisgang worden benadrukt door de titels van de hoofdstukken: ‘Verdriet’, ‘Pijn’, ‘Wanhoop’ en ‘De drie bedelaars’.

Antichrist – het resultaat van een diepe depressie, zo heeft Von Trier in talloze interviews laten weten – is een vat vol tegenstrijdigheden, een verbijsterende combinatie van expliciete seks en psychologische horror, van splatter en grand guignol. Van Rob Reiners Misery en Apichatpong Weerasethakuls Tropical Malady (een vos zegt halverwege de film: ‘de chaos regeert’). Van August Strindberg en Ingmar Bergman, Edvard Munch en Jeroen Bosch, Edgar Allen Poe, Freud en Nietzsche. Van seks en de dood, van seks en liefde, schuld en onschuld. Van man en vrouw, God en de mens. Van Bijbelse symboliek en aardse beslommeringen. Van emotie en verstand, natuur en cultuur, het spirituele en het rationele. Van (zelf)spot en pretenties (de film is opgedragen aan Andrej Tarkovski). Soms bloedstollend mooi (het camerawerk van Anthony Dod Mantle met name); dan weer hemeltergend klungelig (de special effects).

Beide acteurs maken diepe indruk, Gainsbourg nog net iets meer; ze voegt zich naadloos in het rijtje Emily Watson (Breaking the Waves), Björk (Dancer in the Dark), Nicole Kidman (Dogville), Bryce Dallas Howard (Manderlay). Het kost bloed, zweet en tranen, maar het resultaat is ernaar; het leverde haar  een meer dan verdiende onderscheiding op in Cannes.

Maar wie moet er nu naar kijken, naar de vrucht van Von Triers therapeutische sessies? Hardcore horrorliefhebbers niet, en de vaste schare bewonderaars van Von Trier zal er ook een zware kluif aan hebben. Antichrist is een huiveringwekkende koortsdroom die je maar beter kunt mijden. Maar ook: een oerfilm die je gezien wilt hebben. En daarna nog een keer.

Antichrist van Lars von Trier. Woensdag 21/11, 23:05 uur, ARTE.

In Niet zonder jou leggen Peter Lataster en Petra Lataster-Czisch het laatste jaar vast van vader/schoonvader Ger Lataster, een beeldend kunstenaar voor wie de jaren gaan tellen, en diens echtgenote: fotografe Hermine van Hall, die aan het dementeren is. Ze doen dat vol mededogen, tegelijkertijd sparen ze niets of niemand, ook zichzelf niet. De huiselijke scènes duren vaak lang en zijn met strakke camerastandpunten gefilmd. Niets wordt mooier gemaakt dan het is: “Is het een leuk beeld Peter?”, vraagt Ger sarcastisch als hij en Hermine niet al te flatteus worden gefilmd in bed.

Het intense, hartverscheurend mooie portret ging in november 2010 in première op het IDFA, waar hij was geselecteerd voor de ‘Competition for Dutch Documentary’. Bijna een jaar later werd Niet zonder jou op het Nederlands Film Festival onderscheiden als Beste Lange Documentaire. “Hoewel de makers zich soms noodzakelijkerwijs wel moeten bemoeien met wat in beeld gebeurt, is het juist door de droge, bijna afstandelijke benadering van het onderwerp, dat de emotie hard toeslaat”, meende de jury terecht.

Donderdag 12 januari, 22.55 uur, wordt Niet zonder jou door HUMAN uitgezonden op Nederland 2. Mis ‘m niet; het is een van de mooiste Nederlandse documentaires van de afgelopen jaren.

Angelique en Liesbeth Raeven in L.A. Raeven - de verbeelding voorbij van Lisa Boerstra

In 2001 deed Lisa Boerstra (Delft, 1966) mee aan de Documentaire Workshop van het IDFA, waarin onder leiding van regisseur John Appel aan documentaireplannen werd gesleuteld. Boerstra had het plan een film te maken over een aantal jonge, veelbelovende kunstenaars: de fotografen Anuschka Blommers en Bethany De Forest en het kunstenaarsduo L.A. Raeven – destijds nog studenten op de Jan van Eyck Academie in Maastricht.

Boerstra greep naast de hoofdprijs, een realiseringsbijdrage van 125 duizend euro, en haar plan belandde op de plank. Ze studeerde vervolgens af aan de Filmacademie, regisseerde twee korte documentaires, en vond eind 2008 alsnog het benodigde geld om haar kunstdocumentaire te maken. In gewijzigde vorm: alleen L.A. Raeven vormt het onderwerp.

L.A. Raeven is de ‘artiestennaam’ van de graatmagere Limburgse kunstenaarstweeling Liesbeth en Angelique Raeven (Heerlen 1971), die het afgelopen decennium naam maakte in de internationale kunstwereld met controversiële, confronterende en ongemakkelijke performances en video- en multimedia-installaties, waarin ze op zéér persoonlijke manier commentaar geven op het vrouwelijke schoonheidsideaal en de consumptiemaatschappij.

In het breed meanderende L.A. Raeven – de verbeelding voorbij, opgenomen in de IDFA Competitie voor Nederlandse documentaires, volgt Boerstra de totstandkoming van twee nieuwe werken én filmt ze de tweeling in hun dagelijks leven. Dat kan ook moeilijk anders: werk en privé zijn vanaf hun entree in de kunstwereld even onlosmakelijk met elkaar verbonden als de zussen zelf.

De jaren vertraging blijken een blessing is disguise; niet alleen markeert de film nu het tienjarig bestaan van het kunstenaarsduo (in het Museum voor Moderne Kunst Arnhem is t/m zondag nog een overzichtstentoonstelling te zien; eerder deze week werd in SMBA het boek L.A. Raeven: Analyse/Research Paris gepresenteerd), Boerstra treft de zussen bovendien op een breekpunt. Liesbeth heeft een relatie en wil een kind. De twee-eenheid komt dientengevolge onder spanning te staan, tot leedwezen van Angelique, die er zelfs nachtmerries van heeft. Wat dan weer de basis vormde voor A Dream, waarin Angelique op krukken door een monumentaal pand loopt, achter de op haar paasbest geklede Liesbeth aan, die telkens nét om de hoek verdwijnt. ‘Liesbeth’, roept ze keer op keer, het klinkt steeds wanhopiger.

De schitterende super 8-filmpjes van hun vader – hij legde zelfs hun geboorte vast – vormen een intrigerende derde laag. Na beelden waarin de zussen over een besneeuwd bospad wandelen (Op de geluidsband klinkt een lange klaagzang: ‘Ik haat wandelen’ / ‘Het doet me aan vroeger denken’ / ‘Na-hat’), volgen grofkorrelige, vervreemdende home movies van de piepjonge zusjes in de Limburgse heuvels, in precies dezelfde kleren, een hoedje op, en allebei met een verrekijkertje om de nek.

L.A. Raeven – de verbeelding voorbij is niet alleen een intrigerende, soms ontnuchterende registratie van het werkproces (er zijn pijnlijke beelden waarin de zussen de Spaanse topkok Ferran Adrià proberen te interesseren voor hun volgende project) en de galeriewereld; het is voor alles een boeiende variatie op Scènes uit een huwelijk. Met twee zonderlinge, elkaar bij voortduring tegensprekende zusjes. Maar misschien maakt dat wel weer onderdeel uit van een volgende case…

L.A. Raeven – de verbeelding voorbij van Lisa Boerstra is nog op het IDFA te zien op zondag 28 november en draait vanaf 2 december in SMART Project Space op de Arie Biemondstraat 111 Amsterdam. De NTR zendt de documentaire in januari in verkorte vorm uit in Het uur van de wolf. De tentoonstelling Ideal Individuals in het Museum voor Moderne Kunst in Arnhem is nog te zien t/m zondag 28 november. Het boek L.A. Raeven: Analyse/Research Paris is verschenen bij Hatje Cantz Verlag. ISBN 978-3-7757-2706-8.

De Finse Pirjo Honkasalo gaf een masterclass documentairemaken en stelde een toptien met haar favoriete documentaires samen voor het IDFA. Voor de thuisblijvers wordt vanmiddag het bloedmooie, associatieve documentaire-drieluik The 3 Rooms of Melancholia uitgezonden op Nederland 2.

In The 3 Rooms of Melancholia komen de televisiebeelden van het gijzelingsdrama in het Moskouse musicaltheater in oktober 2002 twee keer voorbij. In het eerste deel, Verlangen getiteld, kijken de piepjonge cadetten van de Russische marinebasis Kronstadt in Sint-Petersburg gebiologeerd naar de televisie. Daarop steekt een Russische commentator de loftrompet over de speciale eenheden die de terroristen onschadelijk hebben gemaakt. In het derde deel, Herinnering, worden dezelfde beelden aanschouwd door Tsjetsjeense weeskinderen. De 11-jarige Aslan kijkt met grote ogen naar de enorme hoeveelheid springstof om het levenloze lichaam van een gesluierde vrouw. In voice-over wordt verteld dat hij is gevonden in een kartonnen doos terwijl het buiten vroor. Aslan is seksueel misbruikt door Russische soldaten. Vermoed wordt dat hij Russische wortels heeft. Hij houdt het er zelf op dat hij Tsjetsjeens is en moslim.

Pirjo Honkasalo won in 1996 de Joris Ivens Award op het Amsterdamse documentairefestival IDFA met haar roadmovie Atman (‘ziel’), waarin zij in zeven hoofdstukken een beeld schetst van religieus India. The 3 Rooms of Melancholia wordt gekenmerkt door dezelfde strakke structuur; het oogstrelende camerawerk is opnieuw van de regisseuse zelf.

The 3 Rooms of Melancholia is ingedeeld in drie delen – de kamers uit de filmtitel. In het middelste – kortste, en in zwart-wit gedraaide – deel Ademen volgt Honkasalo de kordate Hadizhat, die in kapotgeschoten huizenblokken in Grozny op zoek is naar kinderen. Zij brengt ze naar een kamp in de Zuid-Russische deelrepubliek Ingoesjetië, even over de grens met Tsjetsjenië, waar ze worden opgevangen door meisjes als Milana. Zij werd door Russische soldaten verkracht toen ze twaalf was. Na zeven maanden onderging ze een abortus.

Het kostte Honkasalo drie jaar voor ze toestemming kreeg te filmen in de brandhaard Tsjetsjenië; de Russen houden niet van pottenkijkers. Op de aftiteling staan de namen van de bodyguards.

Honkasalo, die zelf niet in beeld komt, kiest geen partij; de achtergronden van het conflict schetst ze niet. Het poëtische meesterwerk (met een effectieve geluidsband en fraaie klassieke muziek) laat zien hoe de haat wordt gevoed, hoe jonge kinderen worden opgezadeld met de last van het heden en het verleden. Zo toont Honkasalo impliciet en indringend tegelijk de uitzichtloosheid van de Russisch-Tsjetsjeense oorlog. The 3 Rooms of Melancholia is een film om zachtjes bij te grienen.

The 3 Rooms of Melancholia, maandag 22 november, 14:00 uur Nederland 2.

Ferran Adrià in Brasserie Schiller in Amsterdam. Hij bleef niet eten, maar vloog direct na de wereldpremière terug naar Barcelona. 'El Bulli is gewoon open.'

‘Behalve Ratatouille zijn er eigenlijk geen goeie films over koken. Wat zo goed is, ontdekte ik onlangs, is dat bijna alles scènes in de keuken van bovenaf zijn gefilmd. Zo zie je precies hoe een keuken werkt. Het heeft veel weg van een ballet; alles grijpt in elkaar. Dat zie je anders nooit in fictiefilms.’

Het Catalaanse culinaire genie Ferran Adrià, kok en eigenaar van het wereldvermaarde 3-sterren restaurant El Bulli, bracht vrijdagmiddag een bliksembezoek aan het IDFA voor de wereldpremière van El Bulli – Cooking in Progress, een documentaire van de Duitser Gereon Wetzel.

Gegeten had Wetzel nooit in El Bulli en hij wil zichzelf ook geen fijnproever noemen. Maar toen hij en zijn Spaanse vrouw Anna Ginesti Roselli in Barcelona woonden, en ze de verhalen over het 45-gangenmenu van El Bulli en de complexe keukentechnieken van Adrià hoorden, raakte hij geïnteresseerd. Wetzel, die eerder documentaires maakte over uiteenlopende onderwerpen als de Bedoeïenen in het zuiden van Israël, taalgrenzen binnen Duitsland en de kinderwens van een theaterregisseuse, stuurde Adrià een voorstel per mail. De meesterkok, die toch niet verlegen zat om aandacht, hapte direct toe.

‘In eerdere reportages ging het meestal om de eetervaring. Gereon wilde iets anders. Hij wilde in beeld brengen wat wij precies doen, hoe gerechten tot stand komen, hoe ingewikkeld dat ook is. Dat geldt voor alle disciplines, van de wetenschap tot de kunst: het is ontzettend moeilijk om te laten zien hoe ideeën ontstaan. Het wordt al snel karikaturaal. Hier niet. Dat vind ik belangrijk, dat mensen in de laatste fase van El Bulli weten en begrijpen waar El Bulli voor staat.’

De film markeert een nieuwe fase in het bestaan van El Bulli, benadrukt Adrià. ‘In dat opzicht is het een historisch document, want de nieuwe fase van El Bulli zal anders zijn. We opereren al 25 jaar in de voorhoede, maar we lopen tegen onze grenzen aan. Het wordt voorspelbaar. Het is overigens geen echt einde, hoor, ik zie het meer als een transformatie.’ Het restaurant wordt een creatief centrum, waarin elf maanden per jaar wordt geëxperimenteerd door dertig koks. Door middel van het internet zal de kennis die aldus wordt opgedaan worden gedeeld met een netwerk van professionals. En misschien ook wel met thuiskoks. Dat ze het zelf niet kunnen maken is niet erg, denkt Adriá. ‘Je kunt toch ook van de Formule 1 genieten als je niet zelf meerijdt?!’

Wetzel kreeg volledige vrijheid bij het maken van zijn film. ‘Ik heb geen geheimen, ik heb niks te verbergen. Ik organiseer al jaren kookcongressen; onze deuren staan wagenwijd open. Ik zie dat als mijn missie mijn kennis en ervaring te delen met anderen. Als je zo veel geluk hebt in het leven als ik, moet je iets teruggeven.’

Wetzel volgde Adrià meer dan tachtig dagen en filmde bijna honderd uur. Vlak voordat hij aan de montage begon, kregen de filmmakers van Adrià een tafeltje in El Bulli (waar jaarlijks 2 miljoen mensen proberen te reserveren terwijl er slechts 8000 plaatsen zijn). ‘Dat was een bijzondere ervaring. We kenden sommige gerechten natuurlijk, omdat we het ontstaan van zeer dichtbij hadden gevolgd. Het was een mooi einde, want die fantastische creaties zijn natuurlijk in de eerste plaats bedoeld om opgegeten te worden, niet om gefilmd te worden. Cooking in Progress is ook geen film over eten. Het is een film over creativiteit en over mensen. Als je El Bulli wilt proeven, moet je er naartoe.’

El Bulli – Cooking in Progress van Gereon Wetzel draait zaterdag 20, dinsdag 23 en zondag 28 november nog op het IDFA. www.elbulli.com

In alle interviews met George Sluizer over Homeland, zijn afrekening met Israël, wordt gerefereerd aan een vervreemdende scène van maar een paar seconde, waarin de regisseur aan het bed zit van de comateuze Israëlische oud-premier Ariel Sharon. ‘Ik denk dat de wereld, allereerst de Palestijnen en ikzelf, beter af zouden zijn geweest als u in Auschwitz was gestorven, zoals de meesten van mijn Hollandse familie’, zegt Sluizer. ‘Slaap zacht. Droom de dromen van een moordenaar.’

Hoe hij de scène heeft opgenomen met Sharon, die in een bewaakte kamer ligt in het Chaim Sheba Medical Centre in Tel Aviv? ‘Ik ben in zijn kamer geweest en heb Sharon gezien, Ik wil mijn vijanden als het ware in de ogen kunnen kijken’, zegt hij daarover in de Volkskrant en andere media. ‘Als het moet, kom ik overal binnen, dat heb ik vroeger in de contra-inlichtingen geleerd.’

De waarheid of grootspraak? Toen ik de scène zag, moest ik denken aan een installatie van de Israëlische, in Berlijn werkende kunstenaar Noam Braslavsky. In de stijl van de wassen figuren van Madame Tussauds toont Bravlavsky de 82-jarige oud-premier in pyama in het ziekenhuisbed waarin hij sinds 2006 ligt na een hersenbloeding. De pop is verbonden aan catheders en lijkt te ademen; de borst van de pop gaat op en neer en ook het geluid van de ademhaling is te horen. ‘Ariël Sharon is een open zenuw in de Israëlische samenleving, die het hele spectrum van gevoelens van een Israëli oproept’, aldus Braslavsky.

Omdat hij het jammer zou vinden dat alle aandacht naar een enkele scène gaat in plaats van naar het statement dat zijn in de eerste plaats film is, heeft Sluizer op het laatste moment een paar kleine aanpassingen gemaakt (Dat doet hij overigens wel vaker, ook bij Spoorloos en Twee vrouwen schoof hij tot vlak voor de release nog met scènes): Sharon is alleen nog maar zichtbaar in een beeld over het beeld van Sluizer die met ingehouden woede zijn verklaring opleest. Het resultaat is, aldus Sluizer, ‘een eerlijke film’.

Homeland van George Sluizer wordt 4 keer vertoond op het IDFA. De film wordt 6 januari in de bioscoop uitgebracht door Cinema Delicatessen.

Het is een klacht die ieder jaar weer klinkt rond IDFA: Nederlandse documentairemakers ontbreekt het aan een brede blik en engagement. En als er al sprake is van zelfreflectie, dan ontaardt die niet zelden in navelstaarderij. Nederlandse documentairemakers mijden de brandhaarden van de wereld, en ook de binnenlandse problemen lijken volledig aan ze voorbij te gaan. Maar is dat eigenlijk wel zo?

Read the rest of this entry →