jpekker

&ME, de eerste echte speelfilm van Norbert ter Hall, wordt aan de man gebracht met drie bijzondere, want alle behalve standaard affiches. Op een ‘normale’ poster voor een film over een driehoeksverhouding zou het meisje in het midden hebben gestaan en haar ‘love interests’ aan weerskanten. In dit geval staan telkens twee van de drie hoofdrolspelers (Teun Luijkx, Veronica Echegui en Mark Waschke) afgebeeld en werpt de afwezige derde zijn/haar schaduw over hen.

Het posterconcept en de filmtitel (de film is gebaseerd op het boek Fremdkörper van Oscar van den Boogaard, maar dat vond Ter Hall maar niks; de werktitel Atomium viel af omdat die teveel naar sciencefiction neigt) zijn bedacht door Erik Kessels, eerder ook al goed voor het toepasselijke affiche van Ter Halls veelgeprezen grote stadsmozaïek A’dam + E.V.A.. Viviane Sassen, die veel en vaak met schaduwen speelt in haar werk, maakte de fraaie zwart-witfoto’s, die vervolgens werden voorzien van een opvallende geel-oranje-paars-roze kleurenzweem. Daar moet overigens niets achter worden gezocht; de reden is puur esthetisch. “Ik was laatst in Pathé ArenA en hij knalt er echt uit tussen al die andere samengestelde posters en affiches die volgens een vast stramien zijn gemaakt,” aldus Ter Hall. “En hij past goed bij de film. Mijn doel is om nieuwe, andere dingen te maken.”

In de keuze voor Viviane Sassen heeft Ter Hall niet de hand gehad, maar hij was er wel heel blij mee. Hij is fan van haar. En heeft ooit een foto van haar gekocht. Ter Hall is sowieso een fotografieliefhebber. Niet voor niets initieerde hij rond de televisie-uitzendingen van A’dam + E.V.A. een foto-expositie van de Amsterdamse fotografe Dana Lixenberg in Foam: Set Amsterdam. En ook nu is er weer een kleine fotografie-expositie, in de arena van Eye ditmaal, zoals de naam al aangeeft: EYE&ME.

Voor EYE&ME, een initiatief van MOAM, werkten negen fotografen, onder wie Bertien van Manen, Marco van Rijt, Ruud van der Peijl en Robin de Puy, samen met negen acteurs en actrice – van Teun Luikx en Halina Reijn tot Jacob Derwig en Monique van de Ven. Volgens de toelichting maakten zij interpretaties van drie scènes uit &ME. Het zijn héle vrije interpretaties, het verband is vaak maar moeilijk te leggen.

Op de site van Hitchcock kun je jezelf naast Anthony Hopkins en Hellen Mirren op de filmposter plaatsen… Wel jammer dat de kleur afwijkt. En dat je naam in een ander lettertype wordt gezet.

Iets heel anders: ik ben op zoek naar een afbeelding van de Psycho-poster die in Hitchcock te zien is, waarop Scarlett Johansson en James D’Arcy staan afgebeeld als op het origineel met Janet Leigh/Marion Crane en Anthony Perkins/Norman Bates. Iemand enig idee hoe daaraan te komen is?

Links de filmposter van de ‘indie teen comedy’ Geography Club (2013), Gary Entins verfilming van Brent Hartingers veelgeprezen bestseller What am I looking for?. In het midden de poster van American Teen (2008), een (quasi-)documentaire van Nanette Burstein (On the Ropes, The Kid Stays in the Picture). En rechts het iconische voorbeeld van beide affiches: The Breakfast Club (1985), John Hughes’ klassieke coming of age-film met Emilio Estevez, Judd Nelson, Molly Ringwald, Ally Sheedy en Anthony Michael Hall.

“Maak maar wat, mits het maar opvalt” zo luidde doorgaans de instructie die de Amsterdamse afficheontwerper Frans Mettes (1909-1984) meekreeg van zijn opdrachtgevers. Waar reclameboodschappen tegenwoordig lang en grondig voorbesproken, getest en geëvalueerd moeten worden, zette Mettes zich gewoon achter zijn schildersezel en ging aan de slag met gouacheverf. De pay-off verzon hij er in één moeite bij.

Frans Mettes (1909-1984) is waarschijnlijk de meest productieve affiche-ontwerper die Nederland ooit heeft voortgebracht. Tientallen jaren lang was zijn werk beeldbepalend op peperbussen, aanplakplaatsen en stations in stad en land. Permanent, en vrijwel altijd met meerdere affiches tegelijk.

Mettes maakte reclameposters voor Heineken én concurrent Amstel, voor Droste én Van Houten, Nuts én Mars. Hij maakte tientallen posters voor Hartevelt Jenever, hij werkte voor Belinda, Chief Whip (pay off: op ieders lip!) én Egyptische sigaretten; voor laxeermiddelen, stofzuigers, de spoorwegen en politieke partijen – zowel voor linkse als rechtse.

Ook schilderde Mettes honderden filmaffiches, soms wel twee of drie per week. Daarvan is het merendeel verloren gegaan; de oude raambiljetten verdwenen meestal in de kachel, en winkeliers verpakten er de boodschappen in.

In het Spoorwegmuseum in Utrecht zijn nu tachtig van Mettes mooiste affiches te zien, deels op thema, deels op opdrachtgever, uit de collecties van het museum en de Amsterdamse verzamelaar Gielijn Escher. Ze hangen in hetzelfde soort zwarte houten wissellijsten die vroeger op de stations hingen. Bij de tentoonstelling is een fraaie monografie verschenen, Frans Mettes affichevirtuoos.

Daaruit valt op te maken dat Mettes zichzelf beslist niet als kunstenaar zag, maar veeleer als kundig reclameman, die voor zijn opdrachtgever zijn talenten inzette als wapen in de strijd om marktaandeel. “Een affiche is alleen dan goed, als de fundamentele belangenbinding tussen product en publiek niet ontbreekt,” aldus Mettes. “Een affiche moet natuurlijk blikvanger zijn; het moet op straat de aandacht trekken en wel zo sterk, dat de voorbijganger er tenminste even naar kijken moet of hij wil of niet.”

Eigenwijs was hij ook: “Van een ontwerper die zijn opdracht goed begrepen heeft en een kundig reclameman is, zal nooit een concessie worden verlangd”.

Hoe uiteenlopend zijn opdrachtgevers ook waren, de signatuur van Mettes is vrijwel altijd herkenbaar. Hij gebruikte felle, sprekende kleuren en voorzag zijn werk vaak een of andere gimmick. Maar hij excelleerde ook in een treffend-realistische stijl.

Mettes maakte een prachtig, zeer sprekend portret van Marlene Dietrich voor de filmposter van Ernst Lubitsch’ Angel (1936), bedacht visjes die hun enorme ogen niet kunnen afhouden van het fraaie Tweka-badpak van een schone zwemster, en een geinig gebronsd mannetje wiens rug wordt ingesmeerd door het (aangesneden) mannetje dat achter hem staat en die de rug insmeert van het (aangesneden) mannetje dat voor hem staat – als je meerdere Ambre Solaire-posters naast elkaar hangt, ontstaat een oneindige rij mannetjes die elkaars rug insmeren.

Mettes schilderde een schitterende poster voor Virginia Eden sigaretten: witte letters tegen een roodbruine achtergrond, in de hoofdletter E is kunstig een gezicht verwerkt, op de onderlip ligt nonchalant een sigaret. Een groen patroontje suggereert een frivool shawltje. Iconisch is ook de poster die Mettes in 1951 maakte voor Heineken, met een man met ogen als bierglazen en een brede mond waarin de tanden zijn vervangen door de merknaam. De plaat is nog steeds in menig café te vinden – ook als er geen Heineken wordt geschonken.

Reclame om in te lijsten. T/m 11/2 in het Spoorwegmuseum, Maliebaanstation, Utrecht. Frans Mettes affichevirtuoos. Met bijdragen van Gielijn Escher, Paul Mertz en Paul van Ieperen. Uitgeverij De Buitenkant. 144 pagina’s. € 29,50. ISBN 9789490913298.

Tot en met de jaren ’70 werden bijna alle affiches geschilderd of getekend, maar sinds de opkomst van de fotografie en vooral de computer en Photoshop zijn filmposters verworden tot (standaard) combinaties van tekst en fotografie. Van filmstills vooral, wat natuurlijk logisch is, maar ook een beetje jammer. Want met pen en kwast kunnen dingen die met fotografie niet kunnen.

Dat blijkt bijvoorbeeld uit de geweldige affiches die Drew Struzan maakte voor Star Wars en Indiana Jones, of de tekeningen van Phil Roberts voor tientallen (highschool) komedies. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de prachtige affiches waarmee Todd Solondz zijn films aan de man brengt.

In Nederland zijn getekende filmaffiches een zeldzaamheid. Striptekenaar Martin Lodewijk maakte op verzoek van Dick Maas de leuke posters van Flodder en de vervolgen: Flodder in Amerika en Flodder 3. Dezelfde heldere stijl paste hij ook toe voor de poster van De zeemeerman. Illustrator, grafisch kunstenaar en tekenaar Joost Veerkamp maakte in een heldere lijn de poster voor De Avonden. Dick Tuinder maakte zelf de leuke poster voor zijn al even eigenzinnige Winterland. En meer recent tekende Erik Kriek geweldige posters voor de rerelease van Paul Verhoevens Spetters en de coming of age-film My Life on Planet B. (die de Nederlandse bioscopen overigens nog niet heeft gehaald).

Het zal toeval zijn, maar op het IFFR gaan twee Nederlandse films in première die worden gepromoot met fraaie, eigenwijze, (totaal verschillend) getekende posters: Toegetakeld door de liefde van Ari Deelder en De ontmaagding van Eva van End van Michiel ten Horn. De openingsfilm De wederopstanding van een klootzak van striptekenaar annex filmmaker Guido van Driel, gebaseerd op diens eigen ‘graphic novel’ Om mekaar in Dokkum, maakt – enigszins teleurstellend – dan weer gebruik van een gestileerd beeld uit de film…

Ps: het wachten is op de eerste geborduurde poster voor een Nederlandse (speel)film. Na Fargo is er nu een geweldige gehandwerkte (Duitse) poster voor Sightseers, eveneens te zien op het IFFR. De kortfilm Het Verzameld Breiwerk van Loes Veenstra leent zich bijvoorbeeld geweldig voor een gebreide filmposter!

Links de poster van de wereldwijde hit The Hunger Games, rechts de poster van het vervolg, The Hunger Games: Catching Fire, dat net zo’n hit moet worden…

Wat is de minimale hoeveelheid op een poster om nog begrijpelijk of prikkelend te zijn? Het Koninklijk Theater Carré zoekt al jaren de grenzen op met eenvormige knalrode posters met witte gecentreerde letters: Youp in Carré, Tango in Carré, Henk in Carré, Joe in Carré. Rob 70 in Carré, Paard in Carré. Paard in Carré? Ah, dat zal het Wereldkerst Circus dan wel weer zijn.

“De portier kan die posters ook maken”, fulmineerde grafisch ontwerper Anthon Beeke eens op een bijeenkomst over vormgeving en marketing. Om de posters enig cachet te geven liet Carré een eigen lettertype maken: de Oskar Carré, dat net als het Carré-logo teruggrijpt naar de reclamebelettering in de vroege 20e eeuw.

Dat een minimalistische poster wel degelijk kan prikkelen bewijst Klad van ’t Barre Land: een groot wit vlak, met in de rechter bovenhoek de naam van het gezelschap (in het zwart) en de voorstelling (in rood). Overigens alleen als zodanig te herkennen voor de doelgroep, die weet dat ’t Barre Land een toneelspelersgezelschap is.

Wat de bedoeling is van het grote witte vlak is onduidelijk. De website (zelfs een url ontbreekt, net als de speeldata) leert dat Klad is geïnspireerd op de Sudelbücher (Kladboeken) van Georg Christoph Lichtenberg; een onnavolgbare hoeveelheid briljant geformuleerde invallen observaties en overpeinzingen die hij opgeschreven heeft tussen 1765 en 1799.

Op de site staat ook: het leuke van een kladboek is dat het nog leeg is…

Op het affiche van The Last Exorcism Part II doet één meisje in haar eentje waar Anthon Beeke cum suis vier mannen voor nodig had: ze vormt het cijfer 2. Ze heeft er wel een flinke slagschaduw voor nodig. Wat ook helpt: ze is behekst.

Beeke maakte zijn ‘blote mannenalfabet’ voor de fraaie heruitgave van zijn ‘blote meisjesalfabet’ uit 1970. Uit kostenoverwegingen ontbraken de cijfers namelijk in het oorspronkelijke alfabet, dat hij in lijn met 15e-eeuwse voorbeelden als tegenhanger op Wim Crouwels New Alphabet (1967) creëerde op basis van de Baskerville Old Face (1768).

Fraai, maar nog een stuk luguberder, is ook de poster van John Dies At The End. Daarop bestaan de letters uit organen en schedels,medische apparatuur en een hotdog en een six-pack. Ook leuk: boven de titel staat tussen haakjes ‘spoiler alert’.

Sex sells. Alles! Van parfum en spetterende oudejaarsfeesten tot een LED-jurk met 2000 lampjes in het NEMO. In de donkerste dagen van het jaar hangen de abri’s en lichtbakken ook vol met reclameposters die de consument proberen te verleiden tot de aanschaf van lingerie. Sylvie van der Vaart poseert schaars gekleed om de nieuwste kerstcollectie van Hunkemöller te verkopen, maar ook degelijke merken als C&A, HEMA en Etos zetten weinig verhullende posters in om hun lingerie aan de man (m/v) te brengen. Niet zelden worden de opgeduwde borsten gecombineerd met kerstballen.

Ook filmposters zijn vaak opgebouwd rond (gephotoshopte) decolletés. Zo werden de borsten van Keira Knightley een flink stuk groter werden gemaakt om King Arthur onder de aandacht van de hitsige doelgroep te brengen. Actrice annex supermodel Milla Jovovich onderging hetzelfde lot op de filmposter van The Three Musketeers.

Het kan allemaal een stuk subtieler, bewijst het geprononceerde decolleté op de fraaie poster van l’Amour des Moules. Alhoewel, is het wel een decolleté? Of is het een zwembad? Of de koude zee? Nee, het gaat over mosselen, valt van het affiche af te lezen. Een documentaire over mosselen. De licht-erotische connotatie van de mossel wordt fraai verbeeld door deze prikkelende poster, die werd bekroond met de Cinema.nl Afficheprijs en ook nog kans maakt op de TV Krant Filmposter Award 2012.

Links de eerste poster van de fraaie Rafaël-tentoonstelling in Teylers Museum in Haarlem. De nieuwe poster (rechts) hing tegelijkertijd nog geen tien meter verderop. Bij het drukken van een van beide is iets misgegaan; of is er speciaal voor deze donkere dagen wat extra warmgeel toegevoegd?