jpekker

“Heb je het gezien? Het Stedelijk heeft een brief doen uitgaan waarin staat dat Ann Goldstein het hartgrondig oneens is met de manier waarop oud-directeur Rudi Fuchs in mijn documentaire wordt geportretteerd. Terwijl ze De Hartslag van het Stedelijk niet eens heeft gezien.” Regisseur Roel van Dalen kan er met zijn verstand niet bij. “Alsof een directeur van het Stedelijk boven iedere kritiek verheven is. Dat is toch bizar?!”

Al in 2008, Gijs van Tuyl was destijds nog directeur, bedacht Van Dalen het plan voor een documentaire bij de opening van het Stedelijk Museum. Aanvankelijk wilde Van Dalen, die veel geroemde documentaires maakte over uiteenlopende onderwerpen als Ajax, het Concertgebouw Orkest en observatiecentrum De Hondsberg, het hele proces van de verbouwing volgen. Al snel kwam hij uit op de allesbepalende rol van de museumdirecteur; aan de hand van één ultieme aankoop wordt de rol van vijf naoorlogse directeuren geschetst, van Willem Sandberg, Edy de Wilde en Wim Beeren tot Rudi Fuchs en Gijs van Tuyl. Drie kunstcritici (onder wie Jhim Lamoree, die de geschiedenis van het Stedelijk tevens vastlegde in het boek Stedelijk Museum Amsterdam – Het hart van de tijd, dat woensdag verschijnt) reflecteren op hun aankoop en vertellen voor welke ontwikkelingen de directeuren gevoelig waren en welke trends ze misten.

Eind 2008 begon ook Lex Reitsma aan een documentaire over het Stedelijk. Het museum had een competitie uitgeschreven voor een nieuwe huisstijl, en Reitsma, die niet alleen films maakt maar zelf ook grafisch ontwerper is, mocht het proces op zijn verzoek volgen – hij moest alleen beloven dat hij de winnaar niet voortijdig bekend zou maken. Het had een voorbeeld-pitch moeten worden; het Stedelijk was vast van plan een standaard te zetten. Het traject, van de eerste aanzet tot en met de implementatie, moest niet alleen leiden tot een film, maar zou ook worden vereeuwigd middels een expositie, een seminar en een publicatie.

Het pakte anders uit: ruim voordat het museum weer open ging, werd Van Tuyl opgevolgd door Ann Goldstein. Zij bedankte de winnaar van de pitch, de Franse (letter)ontwerper Pierre di Sciullo, vriendelijk doch beslist voor zijn diensten en liet Mevis & Van Deursen (die ook hadden meegepitcht) een nieuwe huisstijl ontwikkelen. Reitsma: “Deze documentaire is een vorm van ramptoerisme, maar als het wel een succesverhaal was geworden, had ik het natuurlijk ook laten zien.”

Ann Goldstein komt in beide documentaires kort aan het woord; in Van Dalens spectaculair vormgegeven kunstcollege vertelt ze over de rol die het museum naar haar mening zou moeten hebben; in Reitsma’s ontluisterende kijk achter de schermen legt ze uit waarom zij voor Mevis & Van Deursen als huisstijlontwerpers heeft gekozen.

Van Dalen: “De communicatie was moeizaam. Uiteindelijk heeft het Stedelijk goed meegewerkt, Ann ook, maar de weg was bumpy. Net als voor de andere directeuren hadden we ook een kunstwerk voor haar uitgezocht, Rineke Dijkstra’s video Ruth Drawing Picasso, maar we hebben ervoor gekozen de critici daar niet op te laten reflecteren. Of het zo’n ultiem kunstwerk is, valt namelijk nog niet te zeggen. Daar moet tijd overheen gaan. Toen Beeren Ushering in Banality van Jeff Koons kocht, kon je ook niet weten wat voor impact dat zou hebben.”

Reitsma: “Toen Ann in beeld kwam bij het Stedelijk mocht ik haar alleen op afstand volgen. Dichtbij, dat vindt ze niet prettig. Ach, je kunt over haar zeggen wat je wilt, maar Goldstein kiest wel. Ze volgt, trouw aan Sandberg, haar eigen smaak en drukt haar stempel. Die huisstijl-S had wel eleganter gekund, maar valt door zijn onbeholpenheid ook wel op, omdat het schuurt en irriteert. Over twee jaar weet iedereen waarschijnlijk niet beter.”

Van Dalen: “Omdat we geen ultiem kunstwerk voor Ann konden uitkiezen, had ik haar tussen de andere directeuren willen laten zien, terwijl ze in ateliers en galeries op zoek is naar kunst. Ik had haar heel mooi, poëtisch in beeld willen brengen terwijl ze kijkt. Zodat je de last die op haar schouders rust begrijpt. Dat wilde ze niet. Helaas.” Hij lacht. “Als De Hartslag van het Stedelijk op televisie is geweest, zou hij in de Museumwinkel worden verkocht. Ik hoop dat Ann dat nu niet gaat veto-en.”

Roel van Dalen en Gemma van Zeventer, De Hartslag van het Stedelijk. 18/9, 22.55 uur, Nederland 2. Jhim Lamoree, Stedelijk Museum Amsterdam – Het hart van de tijd. Uitgeverij Bas Lubberhuizen, ISBN 978 90 5937 322 8. 34,90 euro.
Lex Reitsma, De stijl van het Stedelijk – Ontwerpen voor een museum. Nederland 2. 22/9, 12.00, 25/9, 23.00 uur en 29/9, 17.00 uur, Nederland 2. Lex Reitsma en Frederike Huygen, De stijl van het Stedelijk – Ontwerpen voor een museum (dvd en boek). Premsela Design Story deel 2. nai010 uitgevers, ISBN 978 94 6208 019 5. 19.95 euro.

Het papieren boek zit in de verdrukking. Opnieuw. In de 18e en 19e eeuw werd ook al gevreesd voor het gedrukte boek, destijds vanwege de opkomst van kranten en tijdschriften. In de jaren vijftig van de vorige eeuw werd de doorbraak van de televisie als een groot gevaar voor het boek gezien. Dit keer zijn de iPad en het e-book de plaaggeesten; wie gaat er nog naar de boekhandel als elk boek thuis, op de bank te downloaden is op iPad of tablet-pc?

Het blijft natuurlijk koffiedikkijken, interactief boek en luisterboek bieden talrijke grote voordelen die nog lang niet zijn uitontwikkeld, maar de geschiedenis leert dat het papieren boek zich óók opnieuw blijft uitvinden. Keer op keer, zo is nu ook te zien in de expositie Het gedrukte boek: een visuele geschiedenis bij Bijzondere Collecties aan de Oude Turfmarkt.

Te zien zijn de 127 meest bijzondere boeken uit de ruim 4 miljoen banden tellende collectie van de Universiteit van Amsterdam, opengeslagen op de mooist vormgegeven bladzijden, in een fraaie inrichting van het Amsterdamse vormgeverscollectief Experimental Jetset. De geschiedenis is tevens opgetekend in een vuistdik boek, dat net als de expositie is samengesteld door Mathieu Lommen, conservator grafische vormgeving bij Bijzondere Collecties. Dat is overigens alleen als papieren boek verkrijgbaar, níet voor de iPad of als e-book.

Boek en expositie tonen het gedrukte boek in al zijn verschijningsvormen, van wegwerppocket tot prestigeboek, van naslagwerk tot kunstwerk, handgemaakt en industrieel vervaardigd. Er zijn werken te zien van vermaarde drukkers, ontwerpers en kunstenaars, zoals Fernand Léger, El Lissitzky, A.M. Cassandre en Jan Tschichold. Drukkershandboeken illustreren hoe het productieproces door de eeuwen is veranderd; kaligrafieboeken en letterproeven geven een gevarieerd beeld van de ontwikkeling van de letter.

Het oudste tentoongestelde boek dateert uit de middeleeuwen, uit 1471 om precies te zijn, en is vervaardigd door de Franse stempelsnijder, typograaf avant la lettre, drukker, uitgever en boekhandelaar Nicolas Jenson. Jenson was in 1458 door Koning Karel VII naar Mainz gestuurd om in het geheim onderzoek te doen naar de ‘invention de imprimer par poincons et carracteres curieux’ van de vindingrijke technicus Johann Gutenberg, die rond 1450 een drukkerij met losse letters was begonnen.

Jenson vestigde zich in Venetië, waar hij typografisch zeer invloedrijke boeken maakte en een uitermate belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling van de romeinse drukletter leverde. William Morris, de stuwende kracht achter de ‘arts-and-craftsbeweging’ greep aan het einde van de negentiende eeuw weer terug op Jenson; vandaag de dag worden er nog steeds (computer)letters gemaakt die zijn geïnspireerd op zijn romeinse letters.

Het jongste geëxposeerde boek dateert uit 2010 en is gemaakt door de veelvuldig bekroonde Nederlandse meesterontwerper Irma Boom: James Jennifer Georgina. Het is een bijna 9 cm dik, 1198 pagina’s tellend boek met een opvallende, knalgele snede. De revolutionaire rug bestaat uit drie lamellen, waardoor er een soort tunneltje ontstaat als het boek opengeslagen wordt neergelegd. Die opvallende vorm is, zoals altijd bij Boom, niet zo maar gekozen: inhoudelijk bestaat het boek ook uit drie delen, namelijk briefkaarten, gesprekken en foto’s.

Het in opdracht van moeder Jennifer, ter gelegenheid van de 21^e verjaardag van dochter Georgina gemaakte boek beschrijft openhartig de gezinsproblemen van de (drie) Butlers, met name het alcoholisme van vader James. Om hem van de drank af te houden, reisde de steenrijke Butlers de halve wereld over; de ansichtkaarten die ze onderweg aan Georgina verstuurden vormen de hoofdmoot van het boek; Erwin Olaf maakte de schitterende portretfoto’s .

Bij verschijning kostte het boek 999 euro; inmiddels is de prijs verlaagd tot 435 euro (het bedrag moet deelbaar zijn door 3). In digitale vorm zou het waarschijnlijk nóg veel minder duur kunnen zijn, maar hoe vouw je het dan open?

Het gedrukte boek: een visuele geschiedenis. T/m 13 mei bij Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam, Oude Turfmarkt 129. Bij de expositie verschijnt het rijk geïllustreerde Het boek van het gedrukte boek. Een visuele geschiedenis, samengesteld door Mathieu Lommen. Amsterdam University Press, ISBN 978 90 8964 279 0. € 49,50.

Van lood tot led

De tentoonstelling ‘Van lood tot led, de ontwikkeling van het boek sinds 1850’ in Museum Meermanno in Den Haag leidt de bezoeker langs een tijdlijn van ‘lood’, de periode waarin boeken met loodzetsel werden gedrukt, naar ‘led’, de huidige tijd waarin het e-book steeds populairder wordt. Onderweg wordt aandacht besteed aan de veranderingen die de techniek van het maken van boeken onderging, het streven om boeken bereikbaar te maken voor het lezerspubliek, en de wens om boeken van een goede en eigentijdse vorm te voorzien. Er worden hoogtepunten uit de collectie van het museum getoond, zoals de uitgaven van de Kelmscott Press van William Morris, het modernistische drukwerk van Piet Zwart en het SHV-boek van Irma Boom.

Eerst waren er de Linkse Hobby-stickers, die de aandacht vestigden op al het moois dat door de kunstbezuinigingen dreigde te verdwijnen. Daarna volgden de stickers met ironische, door Henk en Ingrid ondertekende one-liners over de korting op kunst en cultuur (“130 kilometer per uur / is leuker dan cultuur.” Of “Iedereen kan schilderen.”). En nu heeft het Utrechtse Theater Kikker haar posters voor De Najaarscollectie weer voorzien van ironische commentaren op de kunstkortingen.

“Het moet niet gekker worden”, staat er op een van de posters te lezen. “Snobistische staatskunst” staat op een andere. Of: “Maar het is wel ons kut theater”. In totaal zijn er 14 verschillende. Het zijn geen letterlijke citaten, maar de uitspraken zijn door ontwerper Herman van Bostelen wel ontleend aan bestaande (PVV-)retoriek. De veelvoudig bekroonde Van Bostelen (hij werd liefst tien keer genomineerd voor de Theaterafficheprijs; in 2005 won hij de prijs met het affiche Mauerschau voor ’t Barre Land) zette ze in een mooie, zelf getekende sjabloon-letter.

Dat het programma niet wordt gecommuniceerd is een bewuste keuze; omdat bij de Najaarscollectie vooral jonge makers worden geprogrammeerd, heeft het weinig zin hun namen prominent op het affiche te zetten. Wie meer wil weten, raadplege de website of de folder. Daarin legt gastcurator Oscar Kocken uit dat het gaat om tien theatermakers waar het kabinet genoeg van heeft: “Onvoorstelbaar talent, dat momenteel keihard werkt om de eigen broek op te houden in een tijd waarin Nederland lijkt te kotsen op iedereen die de boel een pietsje mooier wil maken.”

“Van uw belastinggeld”, zoals er bovenaan alle postertjes staat. “Gegarandeerd hoogdrempelig.”

Theater Kikker presenteert de Najaarscollectie van 12 t/m 15 oktober.

Het mooist is de G, die rugpijn moet hebben veroorzaakt. De ingewikkeldste logistieke operatie moet de M zijn geweest, waarin twaalf jonge, naakte vrouwen zijn verwerkt. Twee in de dunne linkerpoot, vier in de dikke rechter, twee in de dunne rechter diagonaal en vier in de dikke linker, kunstzinnig in elkaar gevlochten. Handen liggen op knieën, benen zijn in elkaar gedraaid. Ellebogen fungeren als schreefjes, de kleine horizontale dwarsstreepjes boven en onder aan de ‘poten’. Sommige vrouwen kijken je recht in de ogen, anderen kijken weg. Het hier en daar zichtbare schaamhaar verraadt dat de vrouwen niet uit de 21^e eeuw komen.

Vormgever Anthon Beeke (Amsterdam 1940) maakte zijn blote meisjes-alfabet in 1967. Het was een reactie op zijn vermaarde tijdgenoot Wim Crouwel, die een paar jaar eerder een even revolutionair lettertype had ontworpen omdat hij vond dat veel klassieke lettertypes slecht werden gedigitaliseerd: New Alphabet, een strikt en streng font, gebaseerd op rechte lijnen en vierkanten.

Zo rechtlijnig, koud en onleesbaar als Crouwels letter was, zo zwierig en lichtvoetig, aaibaar, vrij én leesbaar was het antwoord van Beeke – toch al in alles zijn tegenpool. Beeke nam de hoofdletters van de Baskerville Old Face als uitgangspunt, een letter uit 1768 met schreefjes en opvallende verdikkingen en versmallingen. De dames van de dansgroep Kunst Baart Kracht werden bereid gevonden zich een weekend lang in allerhande posities neer te vleien in het gymnastieklokaal van de Rietveld Academie. Het dochtertje van fotograaf Ed van der Elsken, die een reportage schoot over de totstandkoming van het alfabet, bleek precies het juiste formaat te hebben om als punt en komma te fungeren.

De dames hadden de strikte opdracht gekregen om in de dagen voor de fotoshoot uit de zon te blijven. Beeke wilde mooie egale letters, géén rood verbrande lijven met witte bikiniafscheidingen, en Photoshop bestond destijds nog niet. Ook moedervlekken, ongewenste schaduwpartijen en andere onvolkomenheden moesten met de hand worden geretoucheerd – een zeer tijdrovende, dus dure klus.

Beeke’s blote meisjesalfabet was niet het eerste en is ook niet het laatste ‘mensenalfabet’. Eind 14^e eeuw schilderde Giovannino de’ Grassi al een alfabet uit menselijke figuren; een paar jaar geleden wrongen zes dansers van het wereldberoemde Pilobolus Dance Theatre zich in allerlei bochten om alle 26 letters van het alfabet te vormen. Er is een site waarop je je eigen naam in blote mensen letters kunt laten zetten (‘Erotic Name’); de dansschool van mijn dochter liet de leerlingen de naam nabootsen, en in 2006 fotografeerde kunstenares Vanessa Beecroft in opdracht van de Franse tassenfabrikant Louis Vuitton een aantal letters die als twee druppels water op die van Beeke leken. Er zaten dan een paar zwarte modellen tussen, en sommige meisjes droegen fleurige badmutsjes, maar het plagiaat was onweerlegbaar: het boek met haar alfabet ging door de shredder.

Beeke had zelf al in 2009 met een heruitgave willen komen, precies veertig jaar nadat het oorspronkelijke alfabet werd gefotografeerd door mode- en reclamefotograaf Geert Kooiman. Hij had al cijfers laten fotograferen – die ontbreken in de oorspronkelijke uitgave uit kostenoverwegingen – toen hij echter getroffen werd door een herseninfarct. Nu is de heruitgave er dan toch, in een luxe, loodzware, door Beeke’s voormalige werknemer René Knip vormgegeven cassette. Met het hele alfabet – inmiddels Body Type gedoopt – voor het eerst op groot formaat in kleur, en met de nieuwe, uit zwarte sportschoolmannen opgebouwde cijfers (‘Naked Numbers’). Met een cahier met een voorwoord van Wim Crouwel en een lezenswaardig stuk over de (ontstaans)geschiedenis van het naakt-ABC door oud-Volkskrantredacteur Willem Ellenbroek. En met een groot aantal letterkaarten waarmee woorden en zinnen kunnen worden gevormd, of een potje kan worden gescrabbeld. Nu alleen nog een digitale versie van het font; dan kunnen we er écht mee aan de slag!.

Anthon Beeke i.s.m. René Knip: Body Type. Uitgeverij: Spinhex & Industrie Drukkerij, Amsterdam. ISBN 9789081785907. Prijs 125 euro. Het boek is te bestellen bij boekhandel Nijhof & Lee.

Op het Nederlands Film Festival gaat de documentaire Anthon Beeke, van slagersjongen tot grafisch ontwerper van Guus van Waveren in première. In het Stedelijk Museum staat nog t/m 9 oktober de expositie wim crouwel – een grafische ontdekkingreis. Werk van Beeke en Crouwel is ook te zien op de expo Everydaygraphics in de OBA.