jpekker

“Ik ben op mijn best als de mise-en-scène de indeling van het huis bepaalt en niet andersom. Draaien in een bestaand huis betekent voor mij een aaneenschakeling van concessies. Een lange gang is te kort, de kamers zijn altijd te klein en vooral ook te laag. Om nog maar te zwijgen van de indeling, die zelden overeenkomt met wat ik in mijn hoofd heb.”

Voor zijn film Borgman heeft Alex van Warmerdam in de bossen rond Bloemendaal een moderne villa laten verreizen. Je zou het niet zeggen, maar het is voor het grootste deel van multiplex. Met een (niet werkend) kookblok en een (echte) vleugel, een houten vloer, behang met Escher-achtige patronen en kunst aan de muur van de schilder Ysbrant. En buitenmuren waarop ‘de tijd is aangebracht’ in de vorm van roest, mos, vlekjes en lekwater.

In de villa woont een welgesteld Westers gezin, bestaand uit een hardwerkende vader, een schilderende moeder en drie kindertjes, samen met een Deense au-pair. “Alles is nep,” zegt Van Warmerdam terwijl ‘de set’ in gereedheid wordt gebracht voor opnames. “Er is geen wc in het huis en er is geen stromend water.”

Ook de oprijlaan met bocht is speciaal aangelegd, net als de vijver en de tuin, die in de film ingrijpende veranderingen ondergaan. Er staat een gastenverblijfje, een tuinhuis en een carport, een productiekantoor en een speciale tent waar de kinderen zich kunnen vermaken als er geen opnamen zijn.

Voor Abel en De Noorderlingen liet Van Warmerdam ook alle sets al bouwen in de studio, voor Kleine Teun liet hij een boerderij neerzetten, voor De laatste dagen van Emma Blank een huis. “Film is bouwen voor mij, dan heb je de illusie onder controle. Het is zoveel efficiënter, maar in Nederland gebeurt het zelden, omdat er natuurlijk een prijskaartje aan hangt. Maar wat dacht je van Ben Hur? Of van Hitchcock, die liet ook veel bouwen. Of Kubrick? Die filmt heel Vietnam in een buitenwijk van Londen.”

In de woonkamer wordt de flatscreen aangezet door 1st AD Willem Quarles van Ufford. Popeye verschijnt in beeld. “Ha, dat is leuk”, zegt Van Warmerdam. “Maar is het de goeie scène?” Cameraman Tom Erisman moet van de leren bak af, zodat de drie kinderen des huizes en het Deense kindermeisje voor de televisie kunnen plaatsnemen. “Moet je lachen?” vraagt Van Warmerdam aan een van de kinderen. ‘Nu mag je nog lachen, straks niet meer hoor.”

Hoofdrolspeelster Hadewych Minis – badjas, rubber laarzen – krijgt een glas wijn in handen gedrukt. “Willem, welke scène doen we eerst?” vraagt ze. “Je komt van buiten”, legt Van Warmerdam uit. “Maar waar laat ik mijn wijn dan als ik de deur dicht moet schuiven?” wil Minis weten. Van Warmerdam plaats de kinderen in de juiste positie op de bank en zegt: “Laten we het een keer grof doen, dan hebben we een idee”.

Zo geschiedt. “Stine, will you bring the children to bed?”, bitst Minis tegen het Deense kindermeisje (Borgman is een coproductie met Denemarken en België). “Yes, madam”, antwoordt de Deense actrice Sara Hjort Ditlevsen. “Maar we hebben onze ijsjes nog niet op”, protesteren de kinderen. Het helpt niet, achter elkaar marcheren ze de kamer uit. Als de Daltons. Buiten staat een windmachine te loeien. Van Warmerdam – handen in zijn zakken – kijkt stuurs naar de monitor.

“Jullie hebben het goed voor elkaar, hè”, zegt hij tussen de repetities tegen de kinderen die tevreden aan hun ijsjes likken. Dan, tegen niemand in het bijzonder: “De wind mag trouwens wel een tandje harder.” “Wie regelt de wind?”, vraagt Quarles van Ufford in zijn portofoon. Buiten het zicht wordt aan de knoppen gedraaid; met het nodige kabaal waait iets omver.

Even later is de rust in de tuin wedergekeerd. En wordt de scène razendsnel opgenomen – met Minis in een crèmekleurig jurkje en op rode hakken in plaats van een badjas en rubber laarzen, de juiste scène van Popeye op de flatscreen en precies de goeie wind achter de halfgesloten jaloezieën.

Borgman | Nederland, 2013 | Productie Graniet Film | Producent Marc van Warmerdam | Scenario en regie Alex van Warmerdam | Camera Tom Erisman | Montage Job ter Burg | Production design Geert Paredis | Muziek Vincent van Warmerdam | Sound design Peter Warnier | Kostuumontwerp Stine Gudmundsen-Holmgreen | Make-up Marike Willard-Hoogveld | Casting Annet Malherbe | Met Jan Bijvoet, Hadewych Minis, Jeroen Perceval, Sara Hjort Ditlevsen, Eva van de Wijdeven, Annet Malherbe, Tom Dewispelaere, Alex van Warmerdam | Kleur, ± 110 minuten | Distributie Cinéart | Te zien vanaf 29 augustus 2013 | Foto Bob Bronshoff

‘Ome’ Cor Coster ijsbeert door de open keuken van de Spaanse villa van Johan Cruijff en diens vrouw Danny. “Je zal de BV Cruijff failliet moeten laten verklaren,” zegt hij, “maar dan zitten jullie zelf nog steeds tot over je oren in de schuld.” “Hoe kom je daar weer vanaf?”, wil Cruijff weten. Coster schuift een VHS-band met opnamen van de Los Angeles Aztecs in zijn richting, en zegt dan: “Door te doen waar je goed in bent.”

Op een regenachtige middag worden er in een villa in Bentveld, een lommerrijk dorp onder de rook van Zandvoort en Bloemendaal, opnamen gemaakt voor JC, een vierdelige VPRO-serie over Johan Cruijff.

De hoofdrol wordt gespeeld Reinout Scholten van Aschat, die vorig jaar een Gouden Kalf won voor zijn vertolking van een naar Willem Holleeder gemodelleerde crimineel in De Heineken Ontvoering. Hoewel Scholten van Aschat een centimeter of twintig kleiner is dan Cruijff, is de gelijkenis treffend – mede dankzij de formidabele grime- en kledingafdelingen.

“Ik ben blij dat ervoor gekozen is om me niet voetballend in beeld te brengen,” zegt Scholten van Aschat, “want dan begeef je je natuurlijk op gevaarlijk terrein. Er worden archiefbeelden gebruikt, waar close-ups van mij tussen worden gezet. Ook het accent was lastig. Als je Amsterdams gaat praten, wordt het al snel een soort Jordanees. Maar het Betondorps van Cruijff klinkt heel anders; dat is een soort boeventaal. Tekketekketekke.”

Regisseur Pim van Hoeve, eerder verantwoordelijk voor series als Van Gogh; een huis voor Vincent, Bernard, schavuit van Oranje en Beatrix, Oranje onder vuur, vult aan: “Er zijn zoveel beelden van hem, en er is zoveel over Cruijff bekend dat je moet oppassen dat je niet verdwaalt in het enorme aanbod.”

JC overspant vijftig jaar; de serie combineert de hoogte- en dieptepunten uit Cruijffs carrière met zijn persoonlijke leven. “Van zijn vaderloze jeugd in Betondorp tot zijn ontslag als trainer van Barcelona, van het gijzelingsdrama tot de zwembadaffaire, alles komt voorbij,” aldus Van Hoeve.

Achter het keukenraam zijn twee enorme palmen geplaatst; een felle lamp fungeert als de Spaanse zon. Scholten van Aschat – spijkerbroek, grijs jasje – is weer aan de glazen tafel gaan zitten. Naast hem wordt de make-up bijgewerkt van Bracha van Doesburgh (stijlvol crèmekleurig jurkje, hoge bruine laarzen), die zijn ega Danny speelt. Als de cameraman heeft bepaald waar Maarten Wansink – beige pak, gebruind gezicht – precies moet ijsberen, kunnen de opnamen worden vervolgd.

Het is 1978. Nadat Cruijff is gestopt met voetbal is hij met Michel Basilevitsj in zaken gegaan. Dat is uitgelopen op een fiasco; Basilevitsj heeft een vermogen weggesluisd en Cruijff achtergelaten met een schuld van zes miljoen gulden.

“Moet ik niet roken?” vraagt Scholten van Aschat. Uit een goed gevulde trommel wordt snel een pakje Roxy gevist. Scholten van Aschat steekt er een op, en leunt bedachtzaam achterover. De gelijkenis met Cruijff is treffend, en niet alleen door zijn spitse gezicht. “Je vindt het vooral vervelend voor haar,” instrueert Van Hoeve zijn hoofdrolspeler. En tegen Van Doesburgh: “Jij reageert vanuit een soort basis-chagrijn.” Buiten is het nog wat harder gaan regenen.

“Er is wel het een en ander bekend over hun onderlinge relatie,” expliceert Van Hoeve nadat de scène naar tevredenheid is opgenomen. “Maar het blijft natuurlijk gissen wat zich precies in de huiskamer heeft afgespeeld. We maken geen heilige van Cruijff, maar sparen hem ook niet. Ik heb me laten leiden door zijn humor, onnavolgbaarheid en tegendraadsheid. Maar die eigenschappen hebben ook een schaduwzijde. Vrij naar Cruijff: ieder voordeel heb zijn nadeel. Als dat goed uit de verf komt, doen we hem het meeste recht.”

De vierdelige serie JC wordt in het voorjaar van 2014 uitgezonden door de VPRO. Foto’s Bob Bronshoff.

Verwarring bij de achteringang van het Rijksmuseum, op de hoek van de Hobbemastraat en de Paulus Potterstraat. “Staat u op ‘continue’ of op de weeklijst?,” wil een van de beveiligers weten. “Wij zijn hier al jaren aan het draaien,” legt regisseur Oeke Hoogendijk uit. “We moeten naar de Middeleeuwen. En we weten de weg.”

De beveiliger laat zich niet zo makkelijk overtuigen en mompelt was in zijn portofoon. “Wij hebben nooit beveiliging,” zegt cameraman Sander Snoep. “Dat zou voor het eerst zijn.”

Even later staat het sein op groen; de crew mag zonder begeleiding naar de Middeleeuwen. Na een wandeling door eindeloze gangen, langs de apparatuur van Jan de Bont, die een commercial voor voor het museum opneemt met Ruud Gullit, en de nieuwe, enorme entree van de Spaanse architecten Cruz en Ortiz naast het vermaledijde fietserstunneltje, belanden Hoogendijk, Snoep en geluidsman Mark Wessner in de krochten van het Rijksmuseum, waar conservator Frits Scholten – opgestroopte mouwen, witte handschoentjes – bezig is vitrinekasten in te richten.

“Dat gewei was toch van de zoon van Karel de Grote?,” vraagt Hoogendijk, wijzend op een rijk gedecoreerd gewei van een eland, dat recent werd teruggevonden in het depot en bij die gelegenheid zelfs De Wereld Draait Door haalde. “Nee, dat is wat te kort door de bocht,” antwoordt Scholten. “Het is inderdaad gevonden in de graftombe van Lodewijk de Vrome, een zoon van Karel de Grote. Maar onderzoek heeft uitgewezen dat het daar pas na zijn dood is neergelegd. Het gewei heeft in ruim duizend jaar een reis gemaakt van Metz naar Sint Petersburg naar Amsterdam.”

“Ho ho,” maant Hoogendijk. “Niet alles nu al vertellen, Frits. Nog even wachten tot de camera draait.” Als Snoep en Wessner zich hebben geïnstalleerd hangt Scholten het waardevolle stuk aan een iel haakje in een vitrinekast. Hij kijkt nog eens goed of het helemaal goed hangt en plaatst dan in een razend tempo twee ivoren kistjes, een Islamitisch bekken en een jachthoorn van olifantentand in de kast. “Het ziet er allemaal fantastisch uit, Frits, maar het gaat me allemaal veel te snel,” zegt Hoogendijk. Lachend: “Ze hadden me al gewaarschuwd voor je tempo.”

Scholten plaatst de Middeleeuwse voorwerpen een aantal keer opnieuw in de vitrinekast; de conservator past en meet en kijkt als een volleerd acteur. Daarna vertelt hij voor de camera nog twee keer het boeiende relaas over de geschiedenis van het gewei.

Als de camera weer draait, klinkt opeens het krakende geluid van een portofoon. Twee bewakers steken hun neus om de hoek. “Zou het misschien wat stiller kunnen? Wij zijn bezig met opnames,” zegt Hoogendijk. “Wij zijn hier ook aan het werk,” antwoordt de bewaker. Als hij iets onduidelijks heeft doorgegeven aan de meldkamer, vervolgt hij zijn weg. “Dank voor uw geduld.”

Hoogendijk legt uit dat ze nergens meer van op kijkt. “Het Rijks is een enorm instituut met héél veel afdelingen.” Ze is al negen jaar bezig met haar documentaire-project; toen ze begon met filmen was de sloop net begonnen en Ronald de Leeuw nog directeur. Inmiddels is ze er wel 200 keer geweest en schoot ze al meer dan 300 uur materiaal. “Toen ik begon dacht ik dat ik in één of twee jaar wel klaar zou zijn. Ik had buiten de welstandscommissies, failliete bouwbedrijven en boze fietsers gerekend.”

In de aanloop naar de opening van het Rijksmuseum op 13 april a.s. wordt eerst Oeke Hoogendijks documentaire Het nieuwe Rijksmuseum in twee delen herhaald in Het uur van de wolf. In Het nieuwe Rijksmuseum, in 2010 bekroond een Beeld en Geluid Award in de categorie cultuur en genomineerd voor het Gouden Kalf voor Beste Lange Documentaire, wordt de eerste vier jaar van de verbouwing gevolgd. Vervolgens zijn de twee nieuwe delen te zien op televisie. Met het nieuwe materiaal maakt Hoogendijk ook een bioscoopversie, Clair Obscur, die, als alles goed gaat, eind 2013 eerst op het IDFA en aansluitend in de filmhuizen te zien zal zijn.

Het nieuwe Rijksmuseum | Scenario en regie: Oeke Hoogendijk | Camera: Sander Snoep, Gregor Meerman | Montage: Gys Zevenbergen | Productie: Column Film | Muziek: Maurice Horsthuis (uitgevoerd door het Nederlands Symfonieorkest, Elastic Jargon, Quartet Quinetique en Orkest Amsterdam Drama) | Kleur, 2×54’ | Omroep: NTR (Het uur van de wolf) | Distributie: Column Film | Te zien: Deel 3 op 7 april, Deel 4 op 14 april 20.25, beide om 20.25 uur op Nederland 2.

De rubriek Actie! verschijnt maandelijks in de Filmkrant. Suggesties? Stuur een mail. Foto’s Bob Bronshoff.

‘Wordt er iemand begraven hier?!,’ vraagt een bijdehante Amsterdammer die voorbij komt fietsen. Regisseur Norbert ter Hall kan er wel om lachen: ‘Soms word je er knettergek van, maar als je de weg niet afzet, levert het meestal een fijne interactie op. Al die geluiden krijg je er gratis bij; die hoef je er niet meer onder te zetten in de montage. Het zorgt ervoor dat het echt klinkt, dat het echt oogt. Het is een beetje documentair.’

Op de hoek van de Hoofdweg en de Postjesweg in Amsterdam-West ligt de straat open. Drie arbeiders staan een beetje te lummelen in het gat, ze leunen op hun scheppen. Op het trottoir staat een kleine graafmachine.

Het gat is niet echt, althans, er wordt niet echt aan de leidingen gewerkt. Het is gegraven voor de opnames van het tweede seizoen A’dam – E.V.A. (Amsterdam en vele anderen). Eva (van de Wijdeven) is hoogzwanger. Woest komt ze naar buiten waggelen. ‘Ja hallo,’ roept ze – haar een hand op haar dikke buik, de andere in haar rug. ‘Hebben jullie het water afgesloten?’

‘Is er wat?,’ antwoordt een van de werkmannen rustig. ‘Dat kan niet. Het moet weer aan. Het water. Ik bedoel: ik kan elk moment bevallen en ik moet, moét water hebben. Voor het bevalbad.’

‘In hoeverre hecht je aan de accuratesse van de tekst?,’ vraagt first assistant Wouter Severijn. ‘Nu niet,’ antwoordt Ter Hall. ‘We draaien eerst een totaalshot, maar straks wel.’

In de tweede reeks van A’dam – E.V.A. (opnieuw geschreven door Robert Alberdingk Thijm) gaan Adam (opnieuw gespeeld door Teun Luijkx) en Eva een nieuwe fase in, legt Ter Hall uit tussen twee takes. ‘In de eerste reeks ontmoetten ze elkaar en moesten ze uitzoeken of ze met elkaar verder wilden. Aan het einde van de serie was Eva zwanger. En met een baby verandert er een heleboel. We kunnen nog wel even vooruit, ook met de bijverhalen die zich kriskras in de stad afspelen. Voordat we de hele stad hebben gezien, zijn we wel vijf seizoenen verder.’

Als een enorme wolk voor de zon is verdwenen en een vrachtwagen voorbij is gereden, kunnen de opnames verder. ‘Jullie moeten precies hetzelfde doen en zeggen als net, alleen zijn jullie nu niet in beeld,’ legt Severijn uit aan de werkmannen. ‘We doen het nog een paar keer, en telkens zetten we de camera ergens anders.’

Eva komt weer naar buiten. ‘Hallo hallo,’ roept ze, zoals in het script staat. ‘Het mag wel wat bozer,’ zegt Ter Hall als de take klaar is. ‘Je bent te aardig.’ De camera wordt weer een stukje verplaatst. Severijn wijst Ter Hall erop dat als hij op het fietspad blijft staan de kans groot is dat hij van zijn sokken gereden wordt.

‘Sorry, we zijn hier nog even bezig,’ zegt een van de werkmannen. ‘Dat moet dan een andere keer,’ riposteert Eva. ‘Straks laat de slijmprop los en dan kan het elk moment beginnen. Het duurt zeker een uur voordat het bad vol is en als de vliezen breken dan moet ik gewoon beginnen.’ Ter Hall lacht. ‘We hebben hem.’

A’dam – E.V.A. Scenario: Robert Alberdingk Thijm | Regie: Norbert ter Hall | Camera: Richard van Oosterhout | Montage: Wouter Jansen, Annelies van Woerden | Productie: NTR/VARA/VPRO | Uitvoerend producent: Han van der Werff en Ed Keij | Muziek: Jasper Boeke | Kleur, 8 x 50’ | Omroep: NTR/VARA/VPRO | Te zien: voorjaar 2014 op Nederland 2.

De rubriek Actie! verschijnt maandelijks in de Filmkrant. Suggesties? Stuur een mail. Foto’s Bob Bronshoff.

Op een warme nazomermiddag staat een eenzame man voor de voordeur van een vrijstaand huis in Amsterdam Noord, vlakbij het Pontplein. Als er mensen naderen brengt hij zijn wijsvinger naar zijn mond: ze moeten stil zijn, binnen zijn opnamen bezig. Op fluistertoon legt hij vervolgens uit dat de boel is omgegooid: er worden scènes opgenomen die de avond ervoor op de rol stonden. “Dat is geen probleem: de gordijnen zijn toch dicht.”

Binnen, in de keuken, turen twee vrouwen naar een monitor waarop slaapkamerbeelden zichtbaar zijn. Twee jonge meisjes zitten op een enorm, omgewoeld tweepersoonsbed. De opnamen zijn even gestopt. “Tot waar ben ik in beeld”, vraagt een van de meisjes? “Moet ik dit knoopje ook nog open doen? In de vorige take heb ik het tweede knoopje ook open…”

Intussen frummelt een dame van de make-up aan het haar van het andere meisje. Regisseur Urszula Antoniak is niet tevreden over de plastic tas die tussen de meisjes op het bed ligt. “Are there more options?”, wil ze weten. “Wat zei ze?”, vraagt een productie-assistente. Antoniak schakelt naar het Nederlands: “Zijn er nog meer tasssen?” Vervolgens richt de Pools-Nederlandse regisseur zich in het Pools tot de cameraman. Het enige woord dat voor de anderen verstaanbaar is, is ‘emotie’.

Er wordt gewerkt aan Nude Area, Antoniaks derde speelfilm na de alom geroemde, meermaals bekroond arthousehit Nothing Personal en Code Blue, die in 2011 was opgenomen in de parallelsectie Quinzaine des Réalisateurs van het festival van Cannes.

In Nude Area draait het om twee tieners: de Nederlandse Naomi uit het ‘welvarende Amsterdam-Zuid en de Marokkaanse Fama uit het arme Amsterdam-West. Ondanks de cultuur- en welstandsverschillen valt Naomi als een blok voor Fama, er volgt een ‘emotioneel schaakspel van vriendschap, verleiding en aantrekkingskracht’.

Sammy Boonstra en Imaan Hammam op de set van Nude Area. Links achter cameraman Piotr Sobociński jr., rechts met blauw T-shirt regisseur Urszula Antoniak. Foto Bob Bronshoff

Nude Area is een internationale coproductie; de film wordt geproduceerd door het Nederlandse Topkapi Films (van Frans van Gestel, die ook Code Blue produceerde) en het Poolse Apple Film Production van Dariusz Jablonski, die niet alleen produceert maar ook documentaires maakte als Fotoamator (in 1998 op het IDFA bekroond met de Joris Ivens Award) en War Games and the Man Who Stopped Them (in 2010 openingsfilm van het IDFA).

Omdat een aanzienlijk deel van het budget afkomstig is van het Polish Film Institute vindt een deel van de opnamen plaats in Polen en is een groot deel van de crew Pools. De director of photography, bijvoorbeeld, is Piotr Sobocinski Jr. “Hij stamt uit een fameus Pools cameramannengeslacht”, doceert Antoniak. “Hij is de zoon van cameraman Piotr Sobocinski, die veel heeft gewerkt met Krzysztof Kieslowski en carrière maakte in Hollywood, en de kleinzoon van Witold Sobocinski, die onder meer filmde met Krzysztof Zanussi. Zijn broer Michal is ook cameraman.”

De hoofdrollen worden gespeeld door de debuterende Sammy Boonstra (Naomi) en Imaan Hammam (Fama). Als het haar van Fama en het tasje goed zijn bevonden door Antoniak, de gordijnen nog eens goed dicht zijn getrokken zodat er geen streepje licht naar binnen kan komen, en er met oorverdovend geraas een helikopter is overgevlogen, kunnen de opnamen verder. “Nice and quiet, please”, zegt de opnameleider. “Pick up and roll sound.”

Antoniak zit pal naast de meisjes, met een kleine monitor onder handbereik. “Concentratie”, zegt ze. “Strijk met je hand door haar haar” en “pak de tas”. De meisjes doen precies wat ze zegt. Onverstoorbaar.

“Nu zeg je: ik hou van je.”
“Ik hou van je.”
“En nog een keer: ik hou van je.”
“Ik hou van je.”
“Kijk elkaar aan…”

Antoniak wendt haar blik naar het schermpje voor haar buik. “Heel goed, prima. Echt heel goed. We doen nog een variant.”

Nude Area | Nederland 2013 | Regie en scenario Urszula Antoniak | Camera Piotr Sobociński jr. | Montage Katharine Wartena | Productie Topkapi Films in coproductie met Apple Film Production | Producent Frans Van Gestel, Arnold Heslenfeld, Laurette Schillings (Topkapi Films) Dariusz Jablónski, Violetta Kaminska, Izabela Wojcik (Apple Film Production) | Uitvoerend producent Nicky Tüske, Niko Post | Production Design Gerard Loomans | Met Sammy Boonstra, Imaan Hammam | Kleur, plm 90 minuten | Distributie Wild Bunch | Te zien medio of najaar 2013

Op de hoek van de Amstel en de Nieuwe Keizersgracht, tegenover een enorme woonboot, is een tafel neergezet, waarop een forse camera is geposteerd. Ernaast staat een wiebelig keukentrapje. En een grote oranje pilon, opdat niemand het wankele bouwwerk omver zal lopen of fietsen.

Er is veel pers op de set van &ME, een romantische komedie van Norbert ter Hall. De regisseur poseert geduldig voor de fotografen met zijn Nederlandse hoofdrolspeler Teun Luijkx. De twee kennen elkaar nog van A’dam-E.V.A. Die veelgeprezen serie was in zijn geheel in Amsterdam gesitueerd, &ME is een internationale speelfilm, die voor het grootste deel wordt opgenomen in België.

Luijkx speelt een verhuizer bij het Europees Parlement. “Het Europees Parlement verhuist twaalf keer per jaar van Brussel naar Straatsburg en weer terug,” aldus Ter Hall. “Omdat er nooit een keuze is gemaakt tussen de twee steden. Dat heeft iets heel menselijks. Het is daarom een mooie metafoor; de drie hoofdpersonages in &ME vinden het ook moeilijk om te kiezen.” Ter Hall schreef zelf het scenario, op basis van de roman Fremdkörper van Oscar van den Boogaard: “Jules et Jim anno 2012”.

“Clear the frame, please”, roept de opnameleider. Niet om interessant te doen, maar omdat een groot deel van de crew van &ME nu eenmaal geen Nederlands spreekt. Er lopen zeven verschillende nationaliteiten rond, als Ter Hall goed heeft geteld. “De opnameleider is Engels, de setdresser Vlaams, de geluidsman komt uit Duitsland. Of uit Oostenrijk, dat weet ik eigenlijk niet zeker. Mark Waschke, die een in de liefde teleurgestelde homoseksueel speelt, die vanuit Berlijn naar Brussel is gekomen om een nieuw leven te beginnen, is Duits. En onze hoofdolspeelster Verónica Echegui is Spaans; ze was naast Bruce Willes te zien in The Cold Light of Day en wordt al de nieuwe Penélope Cruz genoemd…”

DOP Richard van Oosterhout, een Nederlander die in België woont, die ook verantwoordelijk was voor de fraaie fotografie van A’dam-E.V.A., klimt op de tafel. “Omdat de film maar voor een klein gedeelte in Nederland speelt, is het belangrijk om Amsterdam direct neer te zetten,” legt Ter Hall uit. Daarom maken we eerst een establishing shot van de Magere Brug. De Skinny Bridge kent iedereen; hij figureerde ook in de James Bond-film Diamonds Are Forever.”

Terwijl Van Oosterhout de camerabeweging repeteert naar de woonboot waar de interieurscènes zullen worden opgenomen, staat Ter Hall te ginnegappen met de opnameleider. “Larry, what do you think of Amsterdam so far,” vraagt hij. “So far, so good,” antwoordt Larry.

Dan is het tijd voor het shot. “Let’s quieten down, please,” roept Larry, die van het ene op het andere moment weer in zijn taak van opnameleider schiet. “Make sure that nobody is in the windows of the boats.” De Amstel hoeft niet afgezet te worden, beslist Ter Hall. “De fietsers horen erbij. We zijn in Amsterdam!” “Roling!,” zegt Larry. Na twee takes is Ter Hall tevreden. “Het is goed. We gaan naar binnen.”

&ME (Nederland 2012) | Scenario en regie: Norbert ter Hall |Camera: Richard van Oosterhout |Montage: Isabel Meier | Productie: Phanta Vision, Petra Goedings | Uitvoerend producent: José van Doorn | Production Design: Pepijn van Looy | Muziek: Jasper Boeke | Met: Teun Luijkx, Veronica Echegui, Mark Waschke, Rossy de Palma, Pamela Knaack, Charles Howard, Rafael Cébrian | Kleur, ± 90 minuten | Omroep: NTR | Distributie: Cinéart | Te zien: 14 maart 2013

Dat het een bizarre samenloop van omstandigheden is, is nog voorzichtig uitgedrukt. In het voorjaar waren fotograaf Bob Bronshoff en ik op de set van Boven is het stil. Het was een ommelandse reis; maar binnen een half uur zaten we weer in de auto. Alles liep gesmeerd; hoewel er weinig licht was, had Bob al snel een prachtige foto en er gebeurde ook genoeg voor een sfeerrijk stukje. We wilden het aanvankelijk plaatsen in het Nederlands Film Festival-nummer van de Filmkrant; Jeroen Willems stond er immers in de spotlights. Er kwam iets tussen, een ander interessant filmpje, en Boven is het stil schoof door. Die kon maanden later ook nog, misschien wel in het mei-nummer rond het festival van Cannes…
Toen diende de volgende deadline zich aan. We stuurden Boven is het stil. Kort daarna kwam Bob Jeroen op straat tegen; ze praatten over Bruce Springsteen en Bob meldde nog dat de Zeeland-foto in het volgende nummer zou verschijnen. Jeroen was benieuwd. Maar hij heeft het niet meer gezien. Op de dag dat de Filmkrant verscheen, overleed hij aan een hartaanval. Macaber is het: de dag dat wij op de set waren timmerde, zaagde en schroefde hij eigenhandig een doodskist in elkaar. Op de foto van Bob baadt hij in een hemels licht…

“Je moet alleen maar passen en meten en kijken of het stevig is. Schroeven doen we later”, zegt Nanouk Leopold gedecideerd. Jeroen Willems kijkt een goed naar de blankhouten doodskist en pakt dan een enorme houtklem van een muur die vol gereedschap hangt. Als de opnameleider vraagt of iedereen klaar is voor opname, komt er een vliegtuig over.

Even later is het stil, en gaat Willems aan de slag. Hij zet het achterschot in de kist, slaat er eens op, zet vervolgens de houtklem erop en draait hem aan. Hij stampt de randen aan en loopt een rondje om de kist om te zien of alle naden sluiten. Ondertussen draait de camera om hem heen, soms op enige afstand, dan weer dicht op de huid.

Een enorm reflectiescherm dat op het erf, achter het raam staat opgesteld, zorgt voor een soort Bijbels licht in de stal. Willems legt de deksel op de doodskist, werkt vervolgens een randje bij met schuurpapier, blaast het fijne zaagsel weg en voelt met zijn vlakke hand dat het goed is. De camera draait maar door; de take duurt minuten. Leopold ziet op de monitor die ze voor haar buik draagt dat het goed is. “We zijn gestopt”, zegt de opnameleider.

In Waterlandkerkje, een dorp in Zeeuws Vlaanderen met nog geen 500 inwoners, in een boerderij langs de weg van Oostburg naar IJzendijke, vinden opnames plaats voor Boven is het stil, Nanouk Leopolds verfilming van de veelbekroonde debuutroman van Gerbrand Bakker uit 2006. Het is er prachtig.

“Ik vind Zeeland en Groningen de mooiste vlakke stukken van Nederland. We hebben ook in Groningen rondgekeken, maar hier is het nog net iets lieflijker. Dat past goed bij het verhaal”, aldus Leopold, die zelf het scenario uit het boek destilleerde. Bakker heeft zich er niet mee bemoeid; hij speelt wel een piepklein rolletje.

In Boven is het stil besluit de boerenzoon Helmer van Wonderen dat zijn bejaarde vader ‘naar boven’ moet; uit het zicht. De vijftiger vindt het tijd om op eigen benen te staan; hij haalt de woonkamer en de voormalige ouderlijke slaapkamer leeg, schildert de boel en koopt nieuwe spullen. En hij uit te zien naar de dood van zijn oude, zieke vader.

Na de eerste lange take is er een korte pauze, omdat er een batterij moet worden verwisseld. Willems, die Helmer speelt, maakt van de gelegenheid gebruik om een sigaret op te steken. “We doen het nog een keer hetzelfde”, zegt Leopold, nadat ze met haar cameraman heeft overlegd. De tweede take kruipt de cameraman bijkans in de kist.

“Kijk even naar het raam”, zegt Leopold tijdens de derde take tegen Willems. Hij zucht eens diep. Dan pakt hij een elektrische boormachine en boort hij uiterst zorgvuldig een aantal gaatjes op een rij. “Ik hoef de boormachine niet zo te zien”, zegt Leopold tegen de cameraman. Voorzichtig duwt ze hem in de richting waar ze hem hebben wil. De derde take duurt zes minuten.

“Wat doen we met die kleine dingetjes?” vraagt Willems vervolgens, terwijl hij een handje pluggen uit een glazen pot pakt.

“Je kunt ze afbeitelen of afschuren”, zegt de setdresser.

“Wil je het schroeven ook nog laten zien?”, vraagt de 1st AD op hetzelfde moment aan Leopold.

De regisseur staat in gepeins verzonken. “Iedereen zegt wat anders”, mompelt ze.

“Jij bent de baas”, zegt Willems.

“Okee”, zegt Leopold. “Bikken. Alleen maar bikken. Laten we weer gaan draaien.”

Boven is het stil (Nederland 2013) | Scenario en regie: Nanouk Leopold | Camera: Frank van den Eeden | Montage: Katarina Wartena | Productie: Stienette Bosklopper (Circe Films) en Els Vandevorst (N279 Entertainment) | Uitvoerend producent: Ada Goosens | Production Design: Elsje de Bruijn | Met: Jeroen Willems, Henri Garcin, Loes Wouterson, Wim Opbrouck, Lies Visschedijk, Martijn Lakemeier | Kleur, ± 100 minuten | Omroep: VPRO | Distributie: Cinéart Nederland  | Te zien vanaf: voorjaar 2013 (ovb)

“Als je hem een beetje closer filmt, worden die snavel en kruisbogen bijna abstract,” zegt Michiel van Nieuwkerk, terwijl cameraman Paul van den Bos een zwart gordijn een stukje verhangt. Op de draaischijf voor zijn camera draait een schaalmodel van een kunstwerk van Eylem Aladogan rustig in de rondte. “We kunnen er een mooie promo van maken,” zegt de geluidsman. “Het ziet er gelikt uit.” “Het lijkt wel zo’n National Geographic-programma over dinosauriërs,” ginnegapt de kunstenares, die met haar iPhone foto’s maakt. “Alleen de muziek van Arvo Pärt ontbreekt.”

In het atelier van kunstenaar Eylem Aladogan in Amsterdam Zuid Oost is Michiel van Nieuwkerk cum suis bezig met de opnamen van een nieuwe aflevering van Hollandse Meesters in de 21e eeuw, een fraaie, al maar uitdijende reeks korte, gefilmde portretten van Nederlandse hedendaagse beeldend kunstenaars.

De fotograaf en filmmaker is tevens de initiator van het project, dat moet uitgroeien tot een omvangrijke serie waarin een generatie belangrijke kunstenaars wordt vastgelegd. Een commissie bestaande uit Martijn Sanders, Hans den Hartog Jager en Judith Cahen heeft in 2010 een lijst met honderd te filmen kunstenaars samengesteld, op basis van voorstellen van musea en beeldende kunstinstellingen door het hele land. De filmpjes worden geproduceerd door René Mendels Interakt met steun van het Mondriaan Fonds en het Mediafonds.

Twee draaidagen en vier montagedagen staan er voor een aflevering. “Dat heeft zijn beperkingen. Daar moet je oplossingen voor zien te vinden,” aldus Van Nieuwkerk, die eerder een minidocumentaire maakte over conceptueel kunstenaar Jan Dibbets. Zijn filmpje over Aladogan maakt deel uit van de tweede reeks Hollandse Meesters, die 25 oktober j.l. werd gepresenteerd in het Stedelijk Museum Amsterdam.

“Ik wilde graag een vrouw portretteren die nog niet helemaal established is. Ik heb de namen van kunstenaars die ik niet kende gegoogled en was direct verkocht toen ik een foto van een van Eylems werken zag. Het is zo intrigerend; haar beeldtaal is zo eigen. Het heeft een esthetiek die ik helemaal niet ken. Daar wilde ik meer van weten.”

Dat werk is Before departure (all my changes were there), het resultaat van een spirituele reis door de woestijnen van Arizona, Utoh en Nevada, bestaande uit verschillende, samenhangende associatieve beeldcomponenten, gemaakt van notenhout, keramiek, metaal, vilt en leer. Het bevindt zich in de opslag van het Kröller-Müller Museum in Otterlo, waar het in het voorjaar van 2008 te zien was tijdens een solotentoonstelling. “Het duurt twee weken om het op te bouwen,” weet Van Nieuwkerk. “Daarom filmen we de maquette. Onder de beelden laat ik Eylem aan het woord over haar werkwijze.”

De lijst met kunstenaars wordt elk jaar tegen het licht gehouden; bij de laatste evaluatie werden Navid Nuur en Maaike Schoorel toegevoegd. “Die lijst was nodig om het concept te verkopen. Ik heb geen invloed op de samenstelling. Gelukkig maar, want ik heb veel beeldend kunstenaars in mijn vriendenkring.”

Van Nieuwkerk hoopt dat er ook een derde reeks komt. “Het zou mooi zijn als we de honderd halen. Waarom ook niet? Iedereen is enthousiast en wil meedoen. Alleen Anton Corbijn had geen tijd; ik wilde graag dat hij een portret van Marlene Dumas zou maken… En Paul Verhoeven durf ik niet te vragen. Dat lijkt me geweldig als hij een aflevering maakt, bijvoorbeeld over zijn dochter Helen. Hoewel, die staat geloof ik niet op de lijst… Hoe dan ook, als-ie maar niet met een helikoptershot wil beginnen. Daar hebben we het budget niet voor.”

Hollandse Meesters in de 21e eeuw | Productie Interakt, René Mendel | Scenario en regie Michiel van Nieuwkerk | Camera Paul van den Bos | Geluid Mark Wessner en Gideon Bijlsma | Montage Arda Nederveen | Muziek Odilo Girod  | Kleur, 15 minuten | De tweede reeks bestaat verder uit portretten van Juul Kraijer (door Lisa Boerstra), Jennifer Tee (Lisa Boerstra), Gerald van der Kaap (Jan Eilander), Folkert de Jong (Aliona van der Horst), Herman Gordijn (Eline Flipse), Co Westerik (Schmidt & Doebele), Tom Claassen (Mark de Cloe), Marcel van Eeden (Jack Jansen), Henk Visch (Frans Weisz), Saskia Olde Wolbers (Robert Oey), Roy Villevoye (Robert Oey), Hans van Houwelingen (Rob Schröder & Gabriëlle Provaas), Berend Strik (Boris Gerrets), Ronald Ophuis (Rudolf van den Berg), Heringa en Kalsbeek (Erik de Bruyn), Henk Peeters (Sherman de Jesus), Germaine Kruip (Quirine Racké & Helena Muskens), Guido van der Werve (Barbara Makkinga), Fransje Killaars (Heddy Honigmann) en Eylem Aladogan (Michiel van Nieuwkerk). De filmpjes zullen uitgezonden worden door regionale omroepen, staan ter beschikking van musea, en zijn op den duur ook te koop op dvd. De eerste reeks is al te koop op dvd. Zie www.hollandsemeesters.info.

“Uit hoeveel beeldjes het filmpje bestaat? 12 per seconde en het filmpje duurt 6 minuten, dus reken maar uit. We zitten nu net boven de 3500, dus we moeten nog even…” Regisseur Mascha Halberstad is even achter haar Canon 7D-camera vandaan gekomen om een knotwilgje een paar millimeter naar rechts te verplaatsen. De miniboompjes zijn gemaakt van hout en echte takjes. Tussen de kale takken liggen sneeuwvlokjes, gemaakt van “dat filterspul dat in afzuigkappen zit, je weet wel, waar je ook winterjassen mee voert”.

In de werkruimte van animatiekunstenaar Huub Kistemaker, in een monumentaal pand waar vroeger het Stedelijk Gymnasium was gevestigd, is Halberstad bezig met de opnamen van Dag meneer de Vries, een stop motion-filmpje voor de reeks NTR KORT!, naar een scenario van Fiona van Heemstra (Willemspark, Pim & Pom).

Daarin draait het om een stokoude baas, die zijn dagen slijt voor het raam van zijn Waterlandse houten huisje. Tot een onverwachte boodschapper hem wakker schudt; tijdens een koude winterdag wordt meneer De Vries verrast met een pakket waarin zijn oude Friese doorlopers zitten. Dan beseft hij dat hij niet achter de geraniums wil sterven, maar als de persoon die hij ooit was. Halberstad schilderde zelf de Hollandse wolkenlucht.

Het Waterlandse huis is gemodelleerd naar een pandje in Holysloot. Het ijs is plexiglas, de rollator van meneer De Vries is door Kistemaker gesoldeerd van staaldraad, zijn ieni mini medailles maakte hij van epoxy klei. De sneeuw die door een keukenzeef naar beneden komt dwarrelen, is speelgoedsneeuw die vermalen is in een blender. Halberstad spreekt zelf van een ‘houtje-touwtje film’.

Halberstad is in 1995 afgestudeerd aan de ArtEZ Hogeschool voor de Kunsten in Arnhem; daarna maakte ze animaties voor onder meer de VPRO-programma’s Waskracht en Villa Achterwerk. Samen met Kistemaker creëerde ze de fraaie stop-motion animaties in Nicole van Kilsdonks Patatje Oorlog.

Halberstad frommelt wat aan het polarisatiefilter dat voor de lens is geplakt. Het past niet helemaal. “Eigenlijk ben ik een heel ongeduldig persoon”, zegt ze. “Ik kan wel animeren, maar het moet allemaal niet te lang duren.” Dat is relatief; Halberstad en Kistemaker zijn drie maanden lang drie dagen per week met meneer De Vries in de weer geweest. “Maar hele normale werkdagen hoor. Stop-motion is ook voor ongedurige mensen goed te doen. Als je alles tenminste goed hebt uitgedacht. Het is heel direct; je kunt meteen zien wat je doet.”

Dat werkt. Halberstad liet al een stukje van Dag meneer de Vries zien aan haar zoontje van zeven. “Die moest heel hard huilen. ‘Hij gaat toch niet dood, mama?!’, vroeg hij. ‘Het is maar een pop’, antwoordde ik. Daarna liet ik het stukje aan een volwassen vriendin zien. Zij moest ook huilen. Ons monnikenwerk is niet voor niets.”

Dag meneer de Vries, een coproductie tussen Viking Film en de NTR met steun van het Filmfonds, het Mediafonds en het CoBO-fonds, gaat in première op het Nederlands Film Festival. Op De Avond van de Korte Film, zaterdag 29 september, worden de KORT!-jes van vorig jaar uitgezonden (Nederland 2, 23.15 uur). Dag meneer de Vries komt volgend jaar op televisie; de producent is met verschillende distributeurs in gesprek of het ook als voorfilm in de bioscoop kan gaan draaien.

Dag meneer De Vries | Productie Viking Film, Marleen Slot | Scenario Fiona van Heemstra | Regie Mascha Halberstad | Animatie Huub Kistemaker | Muziek Miguel Boelens | Geluidsnabewerking Jeroen Nadorp | Kleur, 6 minuten | Te zien op het NFF, als onderdeel van KORT!; volgend jaar op tv bij de NTR.

“Zullen we improviseren? Ik wil je écht kunnen interviewen en van tevoren niet weten wat je antwoord zal zijn.” In het Oude Stadhuis in Den Haag regisseert Ramon Gieling acteur Hubert Fermin. Fermin speelt graaf Leopold van Limburg Stirum, die eind 1813 na het vertrek van de Fransen uit het gebied van de Hollandse departementen – het latere Nederland – samen met Frans Adam van der Duyn van Maasdam en Gijsbert Karel van Hogendorp het Voorlopig Bewind vormde.

Dit zogeheten ‘driemanschap van 1813’ liet de vrijwel vergeten Prins van Oranje naar ’s-Gravenhage komen om een anarchie of een mogelijke inlijving van Nederland bij Pruisen of Engeland te voorkomen; een gebeurtenis die de basis vormt van de huidige Nederlandse democratie.

Oranjebitter, zoals de werktitel van het project luidt, focust op de controverse die ontstond nadat tussen Prins Willem I uit ballingschap naar Nederland was teruggehaald door Van Hogendorp. Prins Willem bleek een soort Paard van Troje: binnen de kortste keren liet hij de democratie voor wat hij was om op autocratische wijze alle macht naar zich toe zou trekken. In 1819 zette hij Van Hogendorp uit al zijn politieke functies.

Gieling (Utrecht, 1954), maker van een lange reeks speelfilms, filmische essays, korte films en documentaires over de meest uiteenlopende onderwerpen, zoals Over Canto (2011), Tramontanta (2009), Joaquin Sabina, 19 dias y 500 noches (2008), Johan Cruijff - En un momento dado (2004), De gevangenen van Buñuel (2000) en Wij houden zo van Julio (1989), situeerde zijn ‘documentaire’ in 1820 en laat alle betrokkenen in interviews met Ramon Gieling terugblikken op de controverse.

De acteurs kregen de opdracht om zich in te lezen in de materie, zodat hij ze in het oude stadhuis daadwerkelijk kon interviewen. In de interviews komen zowel voor- als tegenstanders aan het woord, van zowel Van Hogendorp als Prins Willem.

V.l.n.r.: gaffer Dario van Houwelingen, Salvador Gieling (assistent-regie), cameraman Goert Giltay en Bianca van Riemsdijk (camera-assistentie). Op de voorgrond instrueert regisseur Ramon Gieling acteur Hubert Fermin. Foto Bob Bronshoff

De regisseur gaat zelf ook gekleed in een historisch kostuum. Maar eronder, buiten beeld, draagt hij moderne gympen. Hij wordt geassisteerd door zijn 20-jarige zoon Salvador, die onlangs zijn eerste film heeft gemaakt en nu naar de filmacademie in Brussel gaat. Ramon wijst naar het balkon en vertelt Fermin dat Limburg Stirum daar ooit heeft gestaan. Van buiten dringt met regelmaat het geluid binnen van vrachtwagens, scooters en politieauto’s die over het plein rijden. De geluidsman kijkt bedenkelijk.

Van Limburg Stirum stelt zich in het interview gereserveerd op. Hij wil geen partij kiezen; niet voor Van Hogendorp, noch tegen de prins, maar stelt vast dat de

gezworen vijanden sprekend op elkaar lijken… Gieling: “Net als in mijn andere films is de waarheid een driedimensionaal ding, waar je vanuit verschillende gezichtshoeken en standpunten naar kunt kijken, en wat dus voortdurend verandert.”

Gieling maakt, op basis van een idee van Pieter van Huystee en hemzelf, met steun van de Gemeente Den Haag, eerst een pilot van 14 minuten voor zijn ‘historische periode-documentaire’, die mede is bedoeld om opdrachtgevers en omroepen van hun plannen te overtuigen. Als ze daarin slagen, willen ze de film rond de jaarwisseling van 2012 opnemen.

Productie: Pieter van Huystee (Pieter van Huystee Film & TV) | Scenario en regie: Ramon Gieling | Regie assistent: Salvador Gieling | Camera: Goert Giltay | Camera-assistent: Bianca van Riemsdijk | Uitvoerend Producent: Zoe de Wilde | Geluid: Wouter Veldhuis | Montage: Boris Gerrets | Production Design: Vincent de Pater | Kleding: Bernadette Corstens | Muziek: Paul M. van Brugge | Met: Hubert Fermin, Reinout Bussemaker, Xander Straat, Katja Herbers, Lukas Dijkema, David Eels | Kleur, ± 90 minuten | Te zien: 2013 (o.v.)